Deepfake kan het in de toekomst steeds moeilijker maken om te zien of een video echt of nep is. Wat is een deepfake precies en hoe herken je het? En wat zijn de mogelijke gevolgen voor onze samenleving?

Wil je je kennis over nepnieuws op een laagdrempelige manier vergroten? Neem een kijkje op de website isdatechtzo.nl, vol handige tips om zelf uit te zoeken of informatie te vertrouwen is.

Wat is een deepfake?

De naam deepfake is een combinatie van de woorden deep learning en fake (nep). Deep learning is een techniek die valt onder kunstmatige intelligentie. Het zorgt ervoor dat computers nieuwe dingen kunnen leren op basis van grote hoeveelheden data. Het maakt dan niet uit of die data bestaan uit getallen, tekst, geluid of beeld.

Deepfake-software zet dus kunstmatige intelligentie in om nepvideo’s te maken die echt lijken. Dit soort software was vroeger alleen te vinden in dure filmstudio’s in Hollywood, maar is nu steeds vaker gratis te downloaden en te gebruiken.

» Lees ook het dossier over kunstmatige intelligentie

Wat zijn voorbeelden van deepfake?

Het maken van een deepfake wordt steeds makkelijker en de kosten om het te maken steeds lager. Er zijn steeds meer voorbeelden van deepfake te vinden. Van grappige filmpjes zoals deze van Diep Nep waarin Hugo de Jonge opera zingt, tot aan video’s die in de informatieoorlog tussen Rusland en Oekraïne worden ingezet. Hieronder vind je opvallende voorbeelden van deepfakes:

Porno: Op dit moment wordt deepfake-technologie vooral in pornovideo’s gebruikt. Meer dan 95% van de deepfakes heeft een pornografische inhoud. Denk aan een beroemdheid wiens gezicht op een porno-actrice is geplakt zonder toestemming. Vooral vrouwen zijn slachtoffer van deze nepvideo’s.

Nepnieuws: De meest voor de hand liggende toepassing van deepfake ligt in nepnieuws. Nepnieuws draait om het verspreiden van misleidende informatie. Daar lenen deepfakes zich natuurlijk goed voor. Misbruik van de technologie kan voor verwarring en onrust zorgen.

Zo werd er tijdens de oorlog in Oekraïne een filmpje verspreid waarin de Oekraïense president Zelensky zijn soldaten oproept om hun wapens neer te leggen en zich over te geven aan Rusland. En een ander waarin juist de Russische president Poetin zich overgeeft. VPRO schrijft in dit artikel hoe deepfakes worden ingezet in de informatieoorlog.

Films: Ook zijn er meer onschuldige toepassingen. Zo kan de technologie ingezet worden in de productie van films om (een overleden) acteur een rol in een film te geven. Filmfans gingen al aan de slag met de technologie door acteur Nicolas Cage allemaal rollen te geven in films waar hij nooit in speelde.

Aandacht vragen: Een deepfakevideo kan ook ingezet worden om aandacht te vragen voor een maatschappelijk probleem. Zo deelde de Franse president Macron dit filmpje met deepfake beelden van zichzelf om aandacht te vragen voor de AI-top in Parijs. Ook de Correspondent zette een deepfakevideo in waarin Mark Rutte een toespraak houdt over hoe belangrijk hij het klimaat vindt.

Deepfake-technologie wordt momenteel vooral ingezet voor het maken van nepvideo’s, maar met vergelijkbare software kan ook geluid bewerkt worden. In 2018 liet Adobe (het bedrijf achter Photoshop) een demo zien waarin ze laten uitleggen hoe ze stemgeluid makkelijk kunnen bewerken (knippen en plakken) en inzetten om ‘fake audio’ te produceren. Dit wordt voice cloning genoemd.

» Meer weten over ‘voice cloning’ en waar je op kunt letten? Je leest het hier

Wat zijn de risico’s van deepfakes?

De technologie roept veel vragen op over de gevaren voor de journalistiek en de democratie. Hoe weet je nog wat echt of nep is?

Het grootste risico is dat we niet meer kunnen vertrouwen op feiten. En dat leidt tot ongeloofwaardigheid van media, politici en de democratie.

Met deepfakes kunnen bekende mensen, van acteurs tot wereldleiders, allerlei uitspraken in de mond  gelegd worden die ze nooit hebben gedaan. Beeldvorming, gebeurtenissen en gesprekken kunnen worden beïnvloed en tot grote verwarring over de waarheid leiden. Voorbeelden hiervan zie je terug in de aflevering van Tegenlicht, ‘Zien is geloven’.

‘Zien is geloven’ is niet meer vanzelfsprekend. Nieuwsmedia, zoals het NOS journaal of NU.nl, maken in hun verslaggeving veel gebruik van video’s. Als live-beelden of reportages overtuigend kunnen worden bewerkt met deepfake, kan de betrouwbaarheid van de journalistiek daar onder lijden.

Deepfakes en nepnieuws, zorgen ervoor dat je mensen kunt overtuigen van iets dat nooit heeft plaatsgevonden of iemand nooit heeft gezegd. In het ergste geval zorgt het ervoor dat alles nep zou kunnen zijn.

Media, politiek en democratie zijn in Nederland gebaseerd op hun geloofwaardigheid. Daarom is het belangrijk om te weten hoe je deepfakes en nepnieuws kunt herkennen.

Wat kan er worden gedaan tegen misbruik van deepfake-software?

In Nederland is er nog geen officiële wetgeving over de verantwoordelijkheid of aansprakelijkheid bij het maken of delen van deepfakes. Wel wordt er opgetreden tegen het gebruik van deepfake-technologie in pornovideo’s.

Sinds eind 2018 is er een kabinetsplan om nepnieuws te bestrijden. De overheid gaat de verspreiding van nepnieuws in Nederland onderzoeken en wil de weerbaarheid van burgers vergroten met een bewustwordingscampagne.

De technologie die wordt gebruikt voor het maken van deepfake-video’s, kan ook helpen bij de bestrijding ervan. Door het herkennen van patronen kunnen algoritmes signalen zien die verklappen dat een video nep is. Voorbeelden van dat soort signalen zijn ogen die niet knipperen, het schaduwpatroon van het gezicht en de vervaging van beeldkwaliteit bij armgebaren.

In Nederland werkt Theo Gevers, computerwetenschapper aan de Universiteit van Amsterdam, aan een plug-in voor browsers. Deze moet gebruikers erop wijzen wanneer een video een deepfake is. Het werk van Theo Gevers komt ook aan bod in de aflevering van Tegenlicht over Deep Fake.

Dit kun je zelf doen om deepfake-video’s te herkennen

Een kritische blik is voor nu het beste hulpmiddel om deepfakes te herkennen.

1. Let op visuele aanwijzingen
Door jezelf vragen te stellen kun je aanwijzingen in het beeld herkennen die kunnen wijzen op een deepfake:

• Maakt de mond onnatuurlijke bewegingen?
• Beweegt de mond in lijn met de rest van de gezichtsuitdrukking?
• Knippert de spreker niet met zijn ogen?
• Zitten er ‘vervaagde’ pixels in het beeld?
• Wat kun je nog meer zien van het lichaam van de spreker en klopt dat met de bewegingen die het hoofd maakt?

Maak het jezelf makkelijker door de video vertraagd af te spelen, dan vallen eventuele eigenaardigheden nog meer op.

» In het dossier Mediawijs met beeld vind je meer tips om kritisch en bewust naar beelden te kijken

2. Let op de bron van de video
Wie is de afzender van de video? Is het een bekende nieuwsbron zoals de BBC of de NOS of is de afzender onbekend? Een onbekende afzender kan een eerste aanwijzing voor onbetrouwbaarheid zijn.

Is de afzender wel zichtbaar, maar ken je zelf de naam niet? Probeer dan meer te weten te komen over de afzender. Is er een website met informatie over de redactie en contactgegevens? Heeft de afzender een geverifieerd account op sociale media? Verzamel zoveel mogelijk bewijsstukken over de (on)betrouwbaarheid van de bron.

» Kijk voor meer tips over het vinden van betrouwbare informatie in het dossier Informatievaardigheden

3. Waar staat de video nog meer?
Is de video te vinden op meerdere plekken of alleen op de website waar je de video tegenkwam? Zoek via DuckDuckGo, Google en YouTube naar de video en bekijk hoe de video daar wordt gepresenteerd.

Of zoek op het onderwerp: als er een nieuwswaardig onderwerp in de video centraal staat (bijvoorbeeld een pikante uitspraak van een politicus) dan zullen andere media dit nieuws ook brengen. Probeer het onderwerp van de video te bevestigen via meerdere bronnen.

» Wil je zelf eens een deepfake video maken? VPRO maakte deze toolkit waarmee je direct aan de slag kunt met synthetische media
» Met de tips en tools in het dossier Nepnieuws kun je aan de slag met het herkennen van nepnieuws

Veelgestelde vragen

Meer weten?

Wil je meer informatie over beeldgeletterdheid, dan helpen deze organisaties je op weg:

The post Deepfake appeared first on Mediawijsheid.nl.

Wat is beeldgeletterdheid?

Naast gesproken en geschreven taal is beeld een belangrijke manier waarop wij met elkaar communiceren. Mediawijs met beeld omgaan is dan ook een belangrijk onderdeel van mediawijsheid. Het wordt ook wel ‘begrijpend kijken’ of ‘visuele geletterdheid’ genoemd. Mediawijs met beeld omgaan heeft tot doel een kritische houding tegenover mediaboodschappen te ontwikkelen. Beeld is namelijk niet neutraal. Een foto of video is immers altijd vanuit een bepaald perspectief bedacht, gemaakt en verspreid. Beelden beïnvloeden ons gevoel, ons denken en hoe wij de wereld zien.

Wanneer je mediawijs naar beeld kan kijken, en dus beeldgeletterd bent, kun je actief, kritisch en bewust omgaan met beelden om je heen. Van film tot games en virtual reality: je kunt de bedoelingen, de betekenis en het effect ervan doorzien. Het helpt om met elkaar over beelden en hun betekenis te kunnen praten. Bijvoorbeeld wanneer je naar de bioscoop gaat of een YouTube-video krijgt doorgestuurd, of wanneer je zelf media maakt.

Beeldgeletterdheid ontwikkelt – net als mediawijsheid – mee met de tijd en de samenleving. Denk eens aan oude schilderijen waarin objecten of kleuren steeds weer terugkomen als symbool voor bijvoorbeeld liefde of gezondheid. Dit gebruik van symbolen geeft extra betekenis aan het beeld. Tegenwoordig kun je bij beeldtaal ook denken aan games, memes en emoji’s. Als je weet hoe je deze beeldtaal kunt ‘lezen’ en goed in kunt zetten (‘schrijven’), kun je er veel plezier aan beleven.

Hoe kunnen beelden jou beïnvloeden?

Dagelijks krijgen we veel beelden te zien, op straat, op onze smartphone, in de krant of op televisie, in de klas en op het werk. De hoeveelheid neemt in deze digitale tijd exponentieel toe. Beelden kunnen van invloed zijn op hoe we naar onszelf en de wereld om ons heen kijken. Als je zelf beelden maakt of deelt is het goed om je bewust te zijn van de invloed die je daarmee hebt.

Hoe een beeld bij ons binnenkomt wordt bepaald door verschillende aspecten. Zo kun je een reclamebord met bewegend beeld maar moeilijk negeren, kan een film in 3D extra spannend zijn (net als een videogame in Virtual Reality) en kan het kleurgebruik in een film een bepaalde emotie bij je oproepen.

Makers van beeldmateriaal kiezen er vaak bewust voor om een bepaald effect op de kijker te hebben. Door in te zoomen laten ze expres elementen weg of benadrukken ze juist iets. Ook kunnen ze spelen met het perspectief van de kijker: als je een foto van iemand neemt van onderaf laat je de ander groter lijken, wat bijvoorbeeld een gevoel van autoriteit kan oproepen. Er zijn ook documentairemakers die zelf in beeld gaan staan, zodat je constant bewust bent van het feit dat de film zijn/haar perspectief laat zien. Maar zo zijn er ook reclamemakers die juist willen dat je nauwelijks door hebt dat de beelden jouw gevoel of mening beïnvloeden. De kunst is om je bewust te zijn van deze beïnvloeding.

Je kunt letten op:

• Staat het beeld stil of is het bewegend?
• Wat doet het beeld met jouw gevoel – en hoe komt dat?
• Is het beeld onbewerkt of juist gemanipuleerd?
• Staat het beeld op zichzelf of is het deel van een groter geheel?
• Zie je het afgebeelde van dichtbij of van veraf, van onder of boven?
• Ben je bekend met het onderwerp, of is het helemaal nieuw?
• Wie maakte het beeld en met welk doel?

Wanneer er veel van dezelfde beelden zijn in een omgeving, kan een eenzijdige of vertekende weergave van de werkelijkheid ontstaan. We gaan bepaalde dingen normaal vinden, wanneer we ze vaak zien. Of we gaan ze juist raar vinden, omdat we ze weinig zien. Denk bijvoorbeeld aan schoonheidsidealen of stereotype weergaven van groepen in de samenleving. Met een bewuste blik en een veelzijdig ‘beeld-dieet’ kun je een vertekend wereld- of zelfbeeld tegengaan.

Beelden kunnen ook onze mening beïnvloeden over bijvoorbeeld een gebeurtenis in het nieuws of over iemand uit onze omgeving. Wanneer beeld wordt ingezet om de mening van het publiek over een persoon of gebeurtenis te sturen door deze in een negatieve of juist positieve context te plaatsen, spreken we van framing. Onder meer in de politiek, de journalistiek en de reclame wordt hier (bewust en onbewust) gebruik van gemaakt. Door de komst van de smartphone is het lastiger geworden om te framen omdat mensen direct kunnen reageren en bijvoorbeeld zelf met foto’s en filmpjes een ander beeld kunnen laten zien.

De kansen en risico’s van (digitale) beeldmanipulatie

Met nieuwe digitale technieken kunnen beelden steeds gemakkelijker gemanipuleerd worden. Denk aan beeldbewerking met Photoshop of Photolemur (dat werkt met kunstmatige intelligentie). Mediawijs met beeld omgaan gaat over het alert zijn op en het bewust inzetten van deze manipulatie.

Digitale beeldmanipulatie kan ingezet worden als een vorm van creativiteit en entertainment. Denk aan een grappig filter op Snapchat of aan Lucky TV. Of aan special effects (ook wel CGI genoemd: computer generated imagery) in films. Met beeldbewerkingsprogramma’s als Photoshop en iMovie kun je beelden naar je eigen hand zetten. Ook kan beeldmanipulatie een vorm van kunst zijn.

Maar beeldmanipulatie wordt ook ingezet als vorm van misleiding. Een gemanipuleerd beeld kan er voor zorgen dat jij je mening vormt op basis van onjuiste informatie. Of dat je een eenzijdig beeld krijgt van een situatie of bevolkingsgroep omdat andere perspectieven zijn weggelaten.

Met deepfake-technologie kunnen nepvideo’s gemaakt worden die levensecht lijken. Meer daarover lees je in het dossier Deepfake.

Nepnieuws

Nepnieuws is misleidende informatie die wordt verspreid om geld mee te verdienen of om de publieke opinie mee te beïnvloeden. Alexander Klöpping liet in een uitzending van De Wereld Draait Door zien hoe ver nepnieuws kan gaan op het gebied van audio- en videotechnieken. Zo kunnen kwaadwillenden een beeld zo manipuleren dat het lijkt alsof iemand iets zegt wat hij of zij nooit gezegd heeft (dit noemen we ‘deepfakes’). De verregaande misbruikmogelijkheden van zulke technologieën maken het steeds lastiger om nepnieuws te herkennen. Hoe meer beeldgeletterd je bent, hoe kritischer je naar dit soort beelden kunt kijken.

» Bekijk ook de dossiers Nepnieuws en Invloed van de media

Wil je je kennis over nepnieuws op een laagdrempelige manier vergroten? Neem een kijkje op de website isdatechtzo.nl, vol handige tips om zelf uit te zoeken of informatie te vertrouwen is.

Ga zelf aan de slag met beeldgeletterdheid!

Wanneer je beeldgeletterd bent weet je beeldtaal actief in te zetten, te herkennen en te interpreteren. Je kunt jezelf of elkaar bijvoorbeeld deze vragen stellen:

• Wat is het onderwerp van dit beeld?
• Wat is de culturele context van het beeld?
• Wat valt er te zeggen over bijvoorbeeld de stijl en samenstelling van het beeld?
• Welke technieken worden er gebruikt?
• Wat is het doel, en voor wie is het beeld bedoeld?

(Zie ook het boek Beeldtaal)

Ga je zelf aan de slag met foto’s of video’s? Stel dan ook eens de vraag:

• Waar moet je eigenlijk over nadenken bij het maken van een foto of filmpje?
• Welk verhaal wil je overbrengen en met welk gevoel?
• Wat laat je weg?
• Ga je de beelden bewerken of juist niet?

» Je eigen skills testen? Doe één van de Beeldkraken quizzen

Beeldgeletterdheid op school

Op Nederlandse scholen wordt steeds vaker beeld gebruikt als ondersteuning van de lesinhoud. Kinderen krijgen veel beelden binnen via het nieuws en via sociale media zoals Facebook en YouTube. Welke betekenis geven zij hieraan? Kunnen ze de bedoelingen ervan doorzien? Als leraar kun je leerlingen helpen door met hen hierover in gesprek te gaan.

Welke vaardigheden hebben leerlingen nodig om mediawijs met beeld om te gaan? Het competentiemodel Beeldwijsheid van Beeldkompas biedt houvast voor het onderwijs.

Dat beeldende mediawijsheid een belangrijkere rol moet spelen in het onderwijs, wordt benadrukt door organisaties zoals EYE Filmmuseum, Netwerk Filmeducatie, Beeld en Geluid en Netwerk Mediawijsheid. Zij schreven deze feedbackbrief aan Curriculum.nu, waarin zij benadrukken dat aandacht voor beeldtaal niet mag ontbreken in het pakket van vaardigheden dat kinderen op school krijgen bijgebracht.

Speel MediaMasters
MediaMasters is een spannende serious game over de kansen en gevaren van (digitale) media, speciaal voor groep 7 en 8. Door het spelen van de game bouwen leerlingen basiskennis op over mediawijsheid. Ze leren kritisch kijken naar media en snappen beter hoe deze werken. Ook helpt het leerlingen bewust te maken van het effect van media en krijgen ze meer inzicht in hun eigen mediagedrag.

» Speel MediaMasters

Lesmateriaal over beeldgeletterdheid

Scholen kunnen aan de slag met cartoons, beelden, beeldtaal, beeldfragmenten en foto’s uit het nieuws. In het dossier Lesmateriaal vind je bij ‘Lesmateriaal per thema’ een overzicht van beschikbaar lesmateriaal over beeldgeletterdheid.

Meer weten?

Wil je meer informatie over beeldgeletterdheid, dan helpen deze organisaties je op weg:

The post Mediawijs met beeld appeared first on Mediawijsheid.nl.

Ook heb je de vaardigheden nodig om een tegengeluid te kunnen formuleren en anderen aan te spreken op hun gedrag.

Waarom is een kritische houding belangrijk?

De grote hoeveelheid berichten, in combinatie met de filterbubbel zorgen ervoor dat we online nauwelijks nog objectieve zoekresultaten krijgen.

Mensen die op zoek zijn naar zingeving, status of antwoorden omtrent hun eigen identiteit, kunnen in een bubbel (of echokamer) terechtkomen waarin iedereen dezelfde overtuigingen heeft. Het is dan moeilijk om zelf een mening te vormen – gebaseerd op diverse bronnen.

Zo’n bubbel heeft dus grote invloed op hoe wij onszelf, de ander of de wereld zien. Daardoor heeft het ook invloed op de keuzes die we maken in de offline wereld.

Welke rol speelt mediawijsheid binnen online radicalisering?

Om die bubbel te kunnen doorprikken, heb je een kritische houding naar mediaberichten nodig. Dat vraagt om kennis en vaardigheden over de werking van media, (taal en beeld van) propaganda, nepnieuws, de filterbubbel, algoritmes en informatievaardigheden (begrijpend lezen). Oftewel: mediawijsheid.

Verspreiding van extremistische berichten via sociale media

Internet en sociale media zijn belangrijke plekken geworden voor discriminatie, polarisatie, radicaal gedachtegoed, complottheorieën en extremistische of gewelddadige beelden. Online berichten die niet illegaal, maar wel schadelijk zijn, worden ook wel ‘borderline content’ genoemd. Denk bijvoorbeeld aan memes die de spot drijven met aanslagen, of geweld toejuichen.

Jongeren zijn al snel geneigd dit soort berichten te delen, zonder de volledige boodschap erachter te begrijpen. Voor hen is het dan misschien alleen een grapje, of stoerdoenerij. Maar dit heeft het effect dat uitingen van geweld of discriminatie met de tijd normaler gevonden worden.

Ter illustratie:

• • NOS schrijft dat het Openbaar Ministerie en de Kinderbescherming waarschuwen voor de snelle radicalisering van jongeren via sociale media
  • Beatrice de Graaf vertelt in een uitzending van Eva Jinek over ‘borderline content’ op TikTok (vanaf 14.30)
  • De Correspondent en de Volkskrant tonen aan hoe op YouTube radicalisering versterkt wordt
  • NJI vertelt meer over online radicalisering bij jongeren
  • In 2019 werden meerdere aanslagen gepleegd na berichten op internetforum 8chan, dat bekend staat als echokamer voor (rechts)extremistisch gedachtegoed
  • Het AD schrijft dat tijdens de coronacrisis online radicalisering is toegenomen in Europa
  • Het Rathenau Instituut stelde drie casussen op die laten zien hoe ideeën op internet snel extremer worden
  • NOS ging in gesprek met twee jongeren die via meme-accounts en Instagram bij extreemrechts belandden

Dit roept de vraag op wie verantwoordelijk is voor (de gevolgen van) extremistische berichten op internet. Is dat de gebruiker, het platform of de overheid? En wie mag eigenlijk bepalen wat er op internet wel of niet gezegd mag worden?

Online haatzaaiing en de verspreiding van complottheorieën kan de media manipuleren. Ook heeft het invloed op het publieke debat. Hoe werkt dat, en welke technieken zitten erachter? Bekijk de aflevering ‘Handboek voor haatzaaiers’ van Medialogica (Human).

Influencers maken ook een belangrijk deel uit van het online medialandschap. Ze hebben vaak een grote achterban en worden serieus genomen door hen, dus ook als ze misinformatie (zoals complottheorieën) verspreiden. Lees hier meer over in dit artikel van de Volkskrant.

Het is ook belangrijk dat volwassenen met jongeren in gesprek gaan over wat ze op het internet zien en delen. Verderop in dit dossier staan enkele bronnen die helpen zo’n open gesprek aan te gaan.

Lesmateriaal en tools om online radicalisering tegen te gaan

Om online radicalisering te voorkomen is het belangrijk om jongeren te leren een weerwoord te kunnen formuleren en kritisch om te gaan met nieuws en online beeldmateriaal. Met de volgende lesmaterialen en tools kun je met jongeren aan de slag:

• Codename Future heeft een lesmodule Radicaal Ideaal binnen de methode ‘Burgerschap – De maatschappij, dat ben JIJ’ – Voor vo en mbo
• DeGoedeZaak biedt een ‘toolkit’, met praktische tips en steun voor slachtoffers van online haat
• Verschillende perspectieven op hetzelfde nieuws – lesmodule van Nieuws in de Klas voor vo
• Digitale module Omgaan met extreem gedrag en polarisatie – Voor leerkrachten vo en mbo
• Handboek Extremisme op Internet – Resultaat van het project CONTRA, om kritische mediacompetentie in omgang met online propaganda te vergroten. Voor leerlingen vanaf 14 jaar
• CONTRA – Countering Propaganda by Narration Towards Anti-Radical Awareness
• Toolkit, artikelen en lesmateriaal – Voor po en vo
• Terra Toolkit – Handleiding voor leraren, jeugdwerkers, politie en andere doelgroepen die werken met jongeren die risico lopen te radicaliseren
• Leidraad preventie en aanpak – Voor schoolleiders en bestuur (België)
• Deze factsheet van het Nederlands Jeugdinstituut geeft tips voor ouders en leerkrachten om in gesprek te gaan over radicalisering en polarisatie door media
• Diversion organiseert het onderwijsprogramma Under Pressure om met leerlingen in gesprek te gaan over desinformatie en polarisatie, en welke rol hun eigen mediagedrag hierin speelt.

» Meer lesmateriaal over de thema’s informatievaardigheden, nepnieuws en filter bubbel

Veelgestelde vragen over online radicalisering

Meer weten?

Deze organisaties helpen je verder:

The post Online radicalisering appeared first on Mediawijsheid.nl.

Vooral voor kinderen en jongeren is het vaak lastig om deze reclame te herkennen. Om commerciële bedoelingen, bijvoorbeeld van influencers, te doorzien moet je goed weten wat het verband is tussen reclame en beïnvloeding.

Stichting Reclame Code roept met de campagne #Ad op om eerlijker te zijn over reclame op internet. Makers kunnen aan de slag met de #Ad Toolkit

Wat is reclame?

Met reclame wordt geprobeerd om je over te halen om een bepaald product of een bepaalde dienst te kopen of te gebruiken.

Er zijn verschillende soorten reclame. Op televisie en radio, in tijdschriften en kranten, maar ook online. Zo is er reclame op sociale netwerksites, op videosites zoals YouTube en in games. Ook zie je het in de vorm van een computerspel; dit wordt ook wel een advergame genoemd.

Wat is gepersonaliseerde reclame?

Gepersonaliseerde reclame (ook wel gepersonaliseerd adverteren genoemd) houdt in dat reclame specifiek gericht is op de interesses van een (individuele) consument. Op basis van je surfgedrag, zoekgeschiedenis en berichten op sociale media wordt er gerichte reclame gemaakt. Een risico hiervan is dat je in een filterbubbel terecht komt.

Wat zijn de risico’s van (digitale) reclame?

Reclame, vooral op internet, wordt vaak subtiel vermomd. Daardoor is het voor onervaren consumenten, zoals kinderen en jongeren, moeilijk te herkennen. Zij zijn extra gevoelig voor de overtuigingskracht van reclameboodschappen. Ook wordt de bedoeling van de reclamemakers onvoldoende herkend. Reclamemakers willen immers geld verdienen met hun reclames.

Gratis is niet gratis

Ook al lijken sociale media en apps gratis, we betalen ze wel. Alleen niet met geld, maar op een andere manier. Met (persoonlijke) data bijvoorbeeld. Zo wordt er gepersonaliseerde reclame gemaakt.

» Lees meer over het gebruik van big data

Hoe werkt sluikreclame?

The post Reclame & beïnvloeding appeared first on Mediawijsheid.nl.

Nepnieuws, fake berichten en hoaxes bestaan al heel lang, maar de verspreiding ervan gaat sinds de opkomst van sociale media razendsnel. Iedereen kan tegenwoordig content plaatsen op internet. Daardoor lijken de grenzen tussen nieuws, nepnieuws en advertenties te vervagen. Het wordt steeds moeilijker om het verschil te zien en een gefundeerde mening te vormen.

Waarom maken mensen eigenlijk nepnieuws? Hoe herken je nepnieuws? En welke rol speel je zelf in de verspreiding?

Wil je je kennis over nepnieuws op een laagdrempelige manier vergroten?

Neem een kijkje op isdatechtzo.nl, vol handige tips om zelf uit te zoeken of informatie te vertrouwen is.

Waarom maken mensen nepnieuws?

In Nederland wordt vooral nepnieuws verspreid om geld te verdienen. Hoe meer mensen op een artikel klikken, hoe meer geld de makers krijgen vanwege de getoonde advertenties. En een pakkende, sensationele kop levert vaak veel kliks op. En dus veel geld. We noemen dit clickbait. Ook maken mensen bewust nepnieuws om meningen te beïnvloeden, bijvoorbeeld in de aanloop naar verkiezingen.

Waarom geloven we nepnieuws?

Door de vluchtigheid van sociale media is het niet altijd gemakkelijk om kritisch te kijken naar informatie. Als we een bericht zien hebben we daar gelijk onbewust een oordeel over. We zien gelijk of het interessant is. En ook oordelen we snel of iets waar is of niet.

Door dit onbewuste oordelen, trappen we sneller in een nepbericht dat onze mening bevestigt (dat heet confirmation bias). Ook denken we eerder dat iets waar is, als veel mensen het leuk vinden of delen.

Makers en verspreiders van nepnieuws spelen hier slim op in. Ze bevestigen bestaande meningen en vooroordelen en zetten nepaccounts in om hun berichten extra populair te laten lijken. Ze gebruiken allerlei psychologische technieken om lezers te proberen te overtuigen.

Het herkennen van deze technieken en het kritisch beoordelen van informatie zijn belangrijke mediawijze vaardigheden.

Wat is het gevaar van nepnieuws?

Als we onwaarheden als waarheid aannemen, is het erg moeilijk om een gefundeerde mening te vormen.

De Britse wetenschapper David Buckingham zegt hierover: “Het democratische politieke proces is volledig gebaseerd op het verspreiden van betrouwbare informatie. Als dat wegvalt, kunnen burgers bijna onmogelijk politieke beslissingen nemen.”

Hiernaast kan nepnieuws ook onrust veroorzaken in de maatschappij. Een belangrijke tactiek van nepnieuwsmakers is polarisatie: ze zetten mensen tegen elkaar op. Ze kiezen voor extremere onderwerpen en spelen in op emoties, zoals angst voor vreemdelingen of het onbekende. Daarmee hebben ze invloed op de publieke opinie en hoe er tegen bepaalde mensen in de maatschappij wordt aangekeken.

Het wordt gemakkelijker om nepnieuws te maken en lastiger om nepnieuws te herkennen. Technieken om beeld en geluid te manipuleren worden snel beter, goedkoper en lastiger te detecteren. Ook wordt het gemakkelijker om nepnieuws te verspreiden, met behulp van bijvoorbeeld bots en trollenlegers. Dit vraagt om grotere weerbaarheid van burgers.

» Lees in het dossier Deepfake hoe het verschil tussen echt en nep steeds moeilijker te zien is, met de introductie van zogeheten deepfakes

Wat zegt de wetenschap over nepnieuws?

Bitescience verzamelt voor Mediawijsheid.nl het nieuwste en belangrijkste wetenschappelijke onderzoek naar mediawijze thema’s. Én maakt dat begrijpelijk en behapbaar.

Hoe herken je nepnieuws?

Stel jezelf deze vragen om nepnieuws beter te herkennen én met een gefundeerd weerwoord te komen:

1. Wie is de afzender van het bericht?
Bestaat deze persoon echt? Kijk bij websites altijd in de disclaimer of bij ‘over ons’.

2. Welke intentie heeft de afzender?
Waarom heeft diegene het artikel geschreven? Voor wie is het geschreven? Welke (politieke, financiële of andere) belangen heeft de afzender? Of is het bedoeld als satire?

3. Welke techniek is gebruikt?
Hoe wordt er ingespeeld op emotie, worden er zaken weggelaten, wordt er een autoriteit aangeroepen? Welk camerastandpunt wordt gebruikt? Welke beelden worden getoond met welke muziek erbij? Worden er veel hoofdletters en uitroeptekens gebruikt in een krantenkop?

4. Kun je ’t verifiëren?
Is het alleen buzz op sociale media, of zie je het ook in de meer gerespecteerde media? Gaat het om een onderzoek? Controleer dan hoe het is onderzocht. Als ze weinig mensen spreken, is de kans klein dat die meningen voor heel Nederland gelden.

5. Welke bron is gebruikt?
Nepberichten maken vaak gebruik van fictieve bronnen, dus kijk verder dan alleen een bronvermelding. Worden tekst en foto op dezelfde manier gebruikt als in de originele bron? Of is het bericht uit context gehaald? Is er geen link naar de bron? Gebruik dan een zoekmachine om het op te zoeken. Bij voorkeur in een anoniem venster, om je filterbubbel te omzeilen.

6. Is het de hele waarheid en niets dan de waarheid?
Nepnieuws kan wel degelijk waarheden bevatten. Hoe meer waarheid er in een bericht zit, hoe overtuigender het lijkt. Controleer of een bericht de hele waarheid en niets dan de waarheid bevat.

7. Of een interpretatie van andermans waarheid?
Zelfs feiten kunnen op verschillende manieren worden geïnterpreteerd. Daarmee zijn ze nog niet fake.

8. Check ook foto’s en video’s
Bij nepnieuws wordt vaak gebruik gemaakt van een willekeurige afbeelding die min of meer het nieuws representeert. Ook kunnen beeld en geluid worden gemanipuleerd waardoor de werkelijkheid wordt verdraaid.

Hoe stop je nepnieuws?

Nepnieuws heeft vooral grote impact als het veel gedeeld wordt. Wie onzin herkent, moet nog steeds toezien hoe nepnieuws verder wordt verspreid. Wil je een weerwoord geven? Verdiep je dan eerst in de verscheidenheid aan opvattingen.

Stel jezelf daarom ook deze vragen:

1. Wat is jouw mening? Wat maak jij zelf op uit het nieuwsbericht?
2. Wat doe je ermee? Plaats je een reactie? Of deel je het bericht?

Ga ook aan de slag met deze tips:

• In de serious game Breaking News van Nieuws in de Klas ontdek je of er een echte journalist in je schuilt
• Leer meer over het herkennen én de werking van nepnieuws op NPO Kennis
• In dit artikel lees je hoe je kunt voorkomen dat je in nepnieuws trapt
• Hoe controleer je of nieuws echt is? Nieuws in de klas biedt een checklist om nieuws te controleren
• Leer de tactieken van nepnieuwsmakers herkennen met de serious game Slecht Nieuws van DROG. Er is ook een Engelse versie en een versie voor kinderen beschikbaar. DROG biedt ook workshops, lezingen en trainingen
• Herken nepnieuws met deze infographic van de International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA)
• Bekijk de handige Engelstalige infographic met 10 soorten misleidend nieuws, van de European Association for Viewers’ Interests (EAVI)
• A Field Guide to Fake News and Other Information Disorders is een gids geschreven door vijftien Europese onderzoekers. Het helpt journalisten om meer kennis over nepnieuws te verzamelen
• Voor kinderen vanaf 10 jaar biedt de jeugdwebsite HoeZoMediawijs.nl een dossier over het herkennen van een nepprofiel

Nepnieuws in de klas: lesmateriaal en meer

Informatievaardigheden leren je de zin van de onzin te onderscheiden. Mensen die onvoldoende informatievaardig zijn, nemen klakkeloos dingen aan en realiseren zich onvoldoende dat informatie gekleurd kan zijn, en (bewust of onbewust) fout of verdraaid.

“Kinderen moeten op school – bij Nederlands, bij maatschappijleer, bij geschiedenis – leren praten over bronnen en de kwaliteit daarvan. Daar moet iedere leerling een soort bullshitdetector ontwikkelen.” – Remco Pijpers, specialist Jeugd en digitale media.

» Bekijk ook het dossier Lesmateriaal
» Ga aan de slag met informatievaardigheden
» Meer over hoe media de werkelijkheid kleuren

Wat wordt er gedaan tegen nepnieuws?

In Nederland én daarbuiten houden diverse partijen zich bezig met (het bestrijden van) nepnieuws. Zij hebben een lastige taak. Want wanneer is het verwijderen van nepnieuws in strijd met de vrijheid van meningsuiting? En wat maakt een bron precies (on)betrouwbaar?

Veelgestelde vragen

Meer weten?

Meer weten over nepnieuws en informatievaardigheden? Kijk dan eens op onderstaande websites:

The post Nepnieuws appeared first on Mediawijsheid.nl.

Dankzij YouTube is iedereen een online creator geworden. Welke kansen biedt YouTube voor je carrière? Kun je YouTube inzetten voor school? Of is het puur vermaak? Welke verantwoordelijkheden hebben YouTubers? Waar liggen de grenzen en gevaren? En hoe praat je hierover met kinderen?

Kortom, wat moet je weten over YouTube?

Eerst, wat is het verschil tussen YouTubers en vloggers?

Vloggers houden een dagboek bij op YouTube. YouTubers maken video’s met bredere insteek, bijvoorbeeld over gamen, over beauty en make-up, over boeken, over voeding of ze halen grappen uit. Kortom: vloggers zijn YouTubers, maar niet alle YouTubers zijn vloggers. In spreektaal lopen de termen vlogger en YouTuber vaak door elkaar.

Gebruik YouTube als…

Tip voor opvoeders: stel je kind deze vragen

Voor kinderen is het belangrijk om te weten dat ze begrepen worden door hun opvoeders.

Praat met elkaar over online imago, de doelen die ze willen bereiken, de waarde van privacy en hun verantwoordelijkheid als maker. Wat laat je van jezelf zien aan de buitenwereld? En wat niet? Wie ben je, wat zijn je sterke kanten en waar sta je voor?

The post YouTube appeared first on Mediawijsheid.nl.

Mediawijs zijn betekent onder andere: begrijpen hoe media de werkelijkheid weergeven, om op basis daarvan een bewust oordeel te kunnen vormen. Waar moet je op letten en welke invloed heb je zelf?

Hoe kunnen mediaberichten invloed hebben?

Mediaberichten kunnen sturend – of zelfs leidend – worden. De publieke opinie wordt dan bepaald door de manier waarop nieuws wordt gebracht, zowel qua inhoud als vorm. Het is belangrijk om je te verdiepen in de verscheidenheid aan opvattingen en de manier waarop je berichten interpreteert. Hiervoor is mediawijsheid extra belangrijk.

Mediaberichten hebben invloed door de informatie die wordt gegeven, maar ook door hoe die wordt gegeven: wat is de toon van het bericht? Op welke plek en welk moment is het bericht gemaakt en geplaatst? Ook heeft een mediabericht een grotere invloed, wanneer het vaak wordt gedeeld. Als een bericht massaal wordt overgenomen door andere media is er sprake van een mediahype. De factoren die meespelen in de manier waarop mediamakers de actualiteit interpreteren en presenteren, noemen we ook wel medialogica.

» Het programma Medialogica van omroep HUMAN onderzoekt dit verschil tussen beeld en werkelijkheid.

Media geven de werkelijkheid weer vanuit een bepaald perspectief. Mediaberichten zijn gemaakt door iemand met een bepaald belang of wereldbeeld. Het lijkt daarom praktisch onmogelijk om berichten volledig objectief te formuleren. Vaak is het perspectief duidelijk, zoals bij een reclamefilmpje waarbij je weet dat de maker iets wil verkopen. Maar niet altijd. Iedereen kan dingen op internet zetten en daarbij is het vaak niet duidelijk vanuit welk oogpunt het is geplaatst.

» Oprichter van De Correspondent Rob Wijnberg legt in dit artikel uit waarom objectieve journalistiek niet alleen onmogelijk, maar ook erg onwenselijk is.

Waar moet je op letten?

Stel jezelf altijd de volgende vragen wanneer je een bericht in de media ziet of leest:

• Wie biedt deze informatie aan? Welke belangen heeft deze persoon / organisatie?
• Wat is de specifieke boodschap?  Hoe hangt die samen met de belangen van de aanbieder?
• Voor wie is deze boodschap bedoeld?
• Klopt de informatie? Controleer altijd door meerdere bronnen te gebruiken, zoals een andere website, een boek of sociale media
• Is er sprake van een filter bubbel?

Leer ook kinderen om een kritische houding te ontwikkelen, bijvoorbeeld op het gebied van nepnieuws en kritisch kijken naar beelden. Een paar tips:

• Medialogica in de klas van HUMAN, SchoolTV en Beeld en Geluid
• Bekijk in het dossier Lesmateriaal relevant lesaanbod
• Ook bekende influencers hebben een steeds grotere invloed op kinderen. Ontdek het dossier Influencers op HoeZoMediawijs.nl en het dossier YouTube
• Leer van jongs af aan kritisch kijken naar beeld, met ons dossier Mediawijs met beeld
• De dossiers Nepnieuws en Deepfake bieden tips om nepberichten te herkennen. Kijk ook eens op isdatechtzo.nl voor meer informatie over nepnieuws.
• Leer de juiste informatie te vinden, met de tips in het dossier Informatievaardigheden

Welke informatie deel je zelf?

Tegenwoordig zijn wij allemaal mediamakers. Met elke blog, vlog, tweet of like maak je iets. Als je gruwelijke beelden deelt, ben jij dan ook verantwoordelijk? Je hebt het artikel niet geschreven en ook de video of foto niet gemaakt. Maar toch publiceer je een verhaal, een reactie of een update, simpelweg door te klikken. Wat is je eigen verantwoordelijkheid hierin?

Na de moord op journalist Peter R. de Vries werden bijvoorbeeld al snel filmpjes en video’s van de aanslag verspreid via social media. Dit zorgde voor veel, digitale, ophef.

Dit fenomeen is niet nieuw. In 2014 al schreef journalist James Ball het artikel Denk voordat je klikt n.a.v. een gruwelijke filmpje van de onthoofding van een Britse journalist door terreurbeweging IS. Journalisten moeten nieuws brengen, dat is hun taak, en zij kiezen er daarom voor om dergelijke materiaal online te plaatsen.

Maar waarom wil je als burger zo’n filmpje zien? Welke beweegredenen heb je om te klikken? Snap je de oorlog in Syrië beter na afloop? Ball sluit zijn betoog af met de oproep om alleen goede content met elkaar te delen. Dat geeft burgers macht om een statement te maken.

Veelgestelde vragen over media(wijsheid) en journalistiek

Meer weten?

Deze organisaties helpen je op weg:

The post Invloed van de media appeared first on Mediawijsheid.nl.

Met goede informatievaardigheden ben je weerbaarder tegen desinformatie, misinformatie en bijvoorbeeld nepnieuws. Én weet je hoe je jouw vraag beantwoord krijgt.

Als je informatievaardig bent stel je vragen als:

• Hoe formuleer je een goede zoekvraag?
• Wat staat er precies in de tekst?
• Van wie is de informatie afkomstig?
• Hoe weet je of de informatie betrouwbaar is?
• En waar zoek je als er niets op internet te vinden is?

Waarom is informatievaardigheid belangrijk?

Zonder informatievaardigheden kun je makkelijk verdwalen in de enorme hoeveelheid informatie of, erger nog, de verkeerde bronnen gebruiken.

Zoeken op internet is een dagelijkse bezigheid geworden, ook voor kinderen. Denk maar aan huiswerkopdrachten en het voorbereiden van spreekbeurten. Uit de miljoenen websites op internet moeten we een selectie maken. Wat is belangrijk? Wat is waar? Wie zegt wat? En met welke bedoeling?

Bovendien oefenen de grote hoeveelheid berichten – via kranten, sociale media, tv, online gemeenschappen – in combinatie met de filterbubbel invloed uit op hoe wij onszelf, de ander of de wereld zien. Het wordt steeds lastiger om het onderscheid te maken tussen feit en fictie.

Mensen die onvoldoende informatievaardig zijn, nemen vaak klakkeloos dingen over van internet en realiseren zich onvoldoende dat informatie (bewust of onbewust) fout of verdraaid kan zijn. Informatievaardigheden leren je de zin van de onzin te onderscheiden.

» Dit moet je weten over nepnieuws

Wil je je kennis over nepnieuws op een laagdrempelige manier vergroten? Neem een kijkje op de website isdatechtzo.nl, vol handige tips om zelf uit te zoeken of informatie te vertrouwen is.

Wat zijn geschikte zoekmachines voor kinderen?

• Web for Classrooms is de eerste zoekmachine ter wereld die rekening houdt met het leesniveau van kinderen. De zoekmachine toont relevante informatie voor de leeftijd 6 tot 15 jaar.
• Wikikids is al sinds 2007 de Wikipedia voor kinderen. Kinderen krijgen leerzame artikelen te lezen die op hun leeftijd zijn afgestemd.
• Jeugdbieb.nl is een verzameling links naar informatief materiaal voor kinderen van basisschoolleeftijd.

Relevant lesmateriaal

In ons dossier Lesmateriaal vind je een overzicht van beschikbaar lesmateriaal over informatievaardigheden.

Speel MediaMasters

MediaMasters is een gratis serious game over de kansen en gevaren van (digitale) media, speciaal voor leerlingen van groep 5/6, 7/8 en gespecialiseerd onderwijs (tussen de 8 en 12 jaar). Door het spelen van de game bouwen leerlingen basiskennis op over digitale geletterdheid terwijl spelenderwijs ook taalvaardigheid, burgerschap en basale rekenvaardigheden aan de orde komen. Leerlingen gaan in de klas én thuis de mediawijze uitdagingen aan en bundelen hun krachten om MediaMissies te volbrengen.

Veelgestelde vragen over informatievaardigheden

Meer weten?

Deze organisaties helpen je verder:

The post Informatievaardigheden appeared first on Mediawijsheid.nl.

Hoe werkt de filterbubbel?

Tijdens het surfen op internet wordt er een profiel van je gemaakt. Dat gebeurt o.a. op basis van je zoekgeschiedenis, e-mailverkeer, koopgedrag en berichten op sociale media. In dat profiel staat kortweg wie je bent en wat je voorkeuren en interesses zijn.

Bij nieuwe zoekopdrachten wordt vervolgens weggelaten wat niet past binnen jouw profiel. Zoekresultaten, maar ook aanbiedingen en reclame, worden helemaal afgestemd op wat je al eerder zag. Een andere invalshoek, een andere mening, een kritisch artikel of een tegendraadse weerwoord zal worden weggefilterd. Zo ontstaat een filterbubbel om je heen.

Sociale media als Facebook maken gebruik van algoritmes om te bepalen wat je het liefst ziet. Op basis daarvan komen berichten die het meest overeenkomen met jouw wereldbeeld bovenaan te staan in je nieuwsoverzicht of tijdlijn.

Om het effect van de filterbubbel aan te tonen hield De Volkskrant een experiment waarbij vier mensen met totaal verschillende (politieke) opvattingen een week lang van Facebook-account ruilden. Wat vervolgens gebeurde, met name wat ze allemaal te zien kregen, kwam als een schok voor de deelnemers: het strookte totaal niet met hun wereldbeeld. Alle vier meenden ze dat de ander een totaal verwrongen beeld van de realiteit doorkreeg. Lees hier het hele artikel met de reacties van de deelnemers.

Waarom kan een filterbubbel gevaarlijk zijn?

De filterbubbel levert dus gekleurde informatie op. Je krijgt geen objectieve zoekresultaten. Daarmee wordt ons de kans ontnomen om zelf een kritische houding te ontwikkelen en een mening te vormen die gebaseerd is op diverse bronnen. Terwijl het – met name voor kinderen – belangrijk is om zo’n kritische houding te ontwikkelen.

Zo werd Facebook, door zijn groeiende rol als nieuwsmedium en de informatiebubbel die hierdoor is ontstaan, ervan beschuldigd een belangrijke rol te hebben gespeeld in de uitslag van de Amerikaanse verkiezingen. Een item hierover in De Wereld Draait Door kun je hiernaast bekijken.

» In het dossier Nepnieuws lees je meer over nepnieuws en de rol van de filterbubbel en algoritmes

Liever geen filterbubbel? Dit moet je doen (of laten)

• Zorg dat je genoeg verschillende media gebruikt om de actualiteit te volgen
• Luister eens naar mensen of lees eens meningen waar je het beslist mee oneens bent
• Surf anoniem, bijvoorbeeld met zoekmachine DuckDuckGo of Startpage. In de Internetvrijheid Toolbox van Bits of Freedom vind je nog meer tips
• Ook de meeste browser bieden een privévenster om anoniem te surfen. De Consumentenbond geeft tips over verschillende browsers en instellingen
• Zet je cookies uit
• In dit artikel van Mediawijs.be staan 3 tips om een filterbubbel te vermijden
• Leer kinderen informatievaardigheden. Deze vaardigheden helpen bij het zoeken, vinden, beoordelen en verwerken van informatie.
• Kinderen vanaf 10 jaar vinden uitleg over de filterbubbel en tips om die te omzeilen op HoeZoMediawijs.nl

Veelgestelde vragen

Meer weten?

Wil je meer weten over de filterbubbel, dan helpen deze organisaties je verder:

The post Filterbubbel appeared first on Mediawijsheid.nl.