Sociale media

Online radicalisering

Online radicalisering, propaganda en nepnieuws

Via sociale media, video’s en websites wordt extremistisch gedachtegoed verspreid, ook wel online radicalisering genoemd. Om jongeren weerbaar te maken tegen beïnvloeding door dit gedachtegoed, is het belangrijk om ze een kritische houding ten opzichte van – deze en andere – mediaberichten te leren.

Ook hebben jongeren de vaardigheden nodig om een tegengeluid te kunnen formuleren en vrienden aan te spreken op hun gedrag.

Waarom is een kritische houding belangrijk?

De grote hoeveelheid berichten in combinatie met de filter bubble zorgen ervoor dat we online nauwelijks nog objectieve zoekresultaten krijgen.

Jongeren die op zoek zijn naar zingeving, status en/of antwoorden omtrent hun eigen identiteit, kunnen in een bubble terechtkomen waarin iedereen dezelfde overtuigingen heeft. Het is dan moeilijk om zelf een mening te vormen – gebaseerd op diverse bronnen.

Zo’n bubble heeft dus grote invloed op hoe wij onszelf, de ander of de wereld zien. Daardoor heeft het ook invloed op de keuze die we maken inde offline wereld.

Welke rol speelt mediawijsheid binnen online radicalisering?

Om die bubble te kunnen doorprikken, heb je een kritische houding naar mediaberichten nodig. Dat vraagt om kennis en vaardigheden over de werking van media, (taal en beeld van) propaganda, nepnieuws, de filter bubble, algoritmes en informatievaardigheden (begrijpend lezen).

1 - Werking van de media
Media geven de werkelijkheid weer vanuit een bepaald perspectief. Vaak is dit perspectief duidelijk, zoals bij reclame. Maar niet altijd. Iedereen kan dingen op internet zetten en het wordt steeds moeilijker om berichten volledig objectief te beoordelen. Media kunnen dan sturend – of zelfs leidend – worden.
In het radicaliseringsproces wordt gebruik gemaakt van deze manier om met media de werkelijkheid te kleuren. Er wordt ingespeeld op het gevoel van ontevredenheid met de huidige situatie, er wordt een romantisch beeld voorgeschoteld van het ideologische gedachtegoed en van de heilige oorlog. Zo gaat een radicaliserende jongere de wereld langzaam door dat radicale perspectief zien, zonder zich te realiseren dat ze een zeer beperkt beeld krijgen voorgeschoteld.
2 - Propaganda

Propaganda is het beïnvloeden van een mening, vaak door ongenuanceerde of eenzijdige beeldvorming. Dit wordt vaak gedaan om een bepaalde ideologie, een geloof of een hoger doel te helpen – of juist te beschadigen. Propaganda wordt bijvoorbeeld vaak gebruikt door politieke partijen, actiegroepen en in tijden van oorlog. Via het internet heeft hedendaagse propaganda een groot bereik en relatief weinig weerwoord.

Bekende propaganda-technieken zijn:

  • Het vervormen en manipuleren van beelden om een extreem mooi of extreem negatief beeld neer te zetten dat inspeelt op bestaande emoties
  • Censuur
  • Herhaling
  • Tegenstander in negatief daglicht zetten
  • Negatieve associatie koppelen aan tegenstanders
  • Positieve associatie koppelen aan bepaalde normen en waarden
  • Inspelen op slechte – economische, financiële en/of sociale – omstandigheden van mensen
  • Inspelen op groepsgevoel en angst voor uitsluiting
  • Inzetten van beroemdheden, autoriteiten en/of rolmodellen
  • Selectief communiceren; positieve aspecten (overwinningen) benadrukken, negatieve aspecten (verliezen) niet of nauwelijks belichten
  • Gebruik van woorden en/of beelden die respect afdwingen
  • Gebruik van symbolen / symboliek die positief gevoel oproepen

Vaak is het voor jongeren niet eenvoudig is om deze technieken – en de gekleurde informatie die dat oplevert – te herkennen. Ook hebben zij moeite met het achterhalen en/of verifiëren van online bronnen.

3 - Filter bubble en algoritmes

Als jij iets liket, een reactie plaatst of deelt, krijg je de volgende keer dezelfde soort dingen te zien. Dat betekent ook dat je bepaalde dingen niet te zien krijgt. Algoritmes bepalen dus deels wat wij zien, weten, geloven en vinden.

Jongeren die radicaliseren, komen terecht in een echokamer waarin niemand hen tegenspreekt. Het is belangrijk dat ze zich bewust zijn van hoe de filter bubble werkt, welke invloed algoritmes hebben en wat ze kunnen doen om dat te doorprikken.

4 - Weerwoord

Experts wijzen op het belang van counter messages, het bieden van een weerwoord. Jongeren zullen weerbaarder worden wanneer ze een duidelijk alternatief wordt geboden voor radicale gedachten.

Lesmateriaal ter preventie van online radicalisering zou dus aandacht moeten vragen voor empowerment; de vaardigheid om een weerwoord te formuleren en deze om te zetten in een geloofwaardige, verbindende boodschap. Om een weerwoord te kunnen geven, moet je leren je te verdiepen in de verscheidenheid aan opvattingen. Dat vraagt om informatievaardigheid.

Vanuit het Radicalisation Awareness Network, een EU-kenniscentrum voor de preventie van radicalisering, werd in 2016 de campagne Exit Hate gelanceerd, een campagne die het andere geluid stimuleert. Ook CONTRA, dat lesmateriaal heeft ontwikkeld ter voorkoming van online radicalisering legt in haar lesmateriaal nadruk op het visueel en verbaal presenteren van een counter message.

Lesmateriaal over / onderzoek naar (preventie van) online radicalisering

Op het gebied van lesmateriaal ter preventie van online radicalisering, ligt de uitdaging voor overheid, scholen en ouders in het ontwikkelen van lesmateriaal dat jongeren leert kritisch omgaan met nieuws – inclusief online beeldmateriaal – en het formuleren van een counter message, een weerwoord.

» Meer lesmateriaal over de thema’s informatievaardigheden, nepnieuws en filter bubble

Verspreiding van extremistische content via online media

Internet en sociale media zijn belangrijke platformen geworden voor discriminatie, polarisatie, radicaal gedachtegoed, complottheorieën en extremistische en/of gewelddadige beelden. Ter illustratie:

Nieuwe technologie op basis van kunstmatige intelligentie lijkt 99,99% van de extremistische content te kunnen onderschepen tijdens het uploaden.

Veelgestelde vragen over online radicalisering

Kun je radicalisering voorkomen door informatie van internet te halen?

Internet en sociale media spelen een rol bij online radicalisering “Maar de offline-wereld is daarvoor minstens zo belangrijk”, zegt Bertjan Doosje, hoogleraar radicalisering aan de Universiteit van Amsterdam in dit artikel op NOS.

Ik vermoed dat iemand in mijn omgeving aan het radicaliseren is. Hoe ga ik daarmee om?

De hulplijn radicalisering helpt je verder.

Ook lezen: deze interessante websites en/of artikelen

Meer weten?

Deze organisaties helpen je verder:

Probeert zoveel mogelijk mensen immuun maken voor misleiding en polarisatie door desinformatie

Verzorgt trainingen en voorlichtingen over actuele thema's die in de samenleving spelen

Helpt docenten nieuwsmedia in hun lesprogramma te verwerken

Digitaal sociaal makelaar in Utrecht en werkt wijkgericht aan (interculturele) mediawijsheid

Kennis over jeugd en opvoeding

Advies op het gebied van sociale veiligheid op school.