Sociale media

Nepnieuws

Nepnieuws maakt het ons moeilijk om een gefundeerde mening te vormen. Waarom maken mensen nepnieuws? Hoe herken je nepnieuws? En hoe stoppen we het?

Nepnieuws is misleidende informatie die wordt verspreid om geld te verdienen of om de publieke opinie te beïnvloeden.

Nepnieuws, fake berichten en hoaxes bestaan al heel lang, maar de verspreiding ervan gaat razendsnel sinds de opkomst van sociale media. Iedereen kan tegenwoordig content plaatsen op internet. Daardoor lijken de grenzen tussen nieuws, nepnieuws en advertenties te vervagen. Het wordt steeds moeilijker om ze van elkaar te onderscheiden en een gefundeerde mening te kunnen vormen.

Waarom maken mensen eigenlijk nepnieuws? Hoe herken je nepnieuws? En welke rol speel je zelf in de verspreiding?

Waarom maken mensen nepnieuws?

Omdat ze er geld mee verdienen. Hoe meer mensen op een artikel klikken, hoe meer geld ze krijgen vanwege de getoonde advertenties. En een pakkende, sensationele kop levert vaak veel ‘clicks’ op. En dus veel geld. Ook maken mensen bewust nepnieuws om meningen te beïnvloeden, bijvoorbeeld in de aanloop naar verkiezingen.

Makers en verspreiders van nepnieuws gebruiken allerlei psychologische technieken om lezers te proberen te overtuigen.

Voorbeelden van nepnieuws

Na de Amerikaanse verkiezingen van 2016 kregen Google, Twitter en Facebook het verwijt dat ze nepnieuws de vrije loop hadden gelaten. Door die verkeerde informatie zouden de Amerikanen hun stem hebben laten beïnvloeden en kon Donald Trump president worden.

Een van die nepberichten ging over de prominente rol van Hillary Clinton in een pedofielennetwerk. Het netwerk zou gerund worden vanuit een lokale pizzeria in Washington. Het leidde tot een schietpartij in de pizzeria. De schutter wilde controleren of er kinderen werden vastgehouden als seksslaven.

We noemen dit ook wel desinformatie; nieuws dat bedoeld is om iemand bewust in diskrediet te brengen.

Op Wikipedia, Nieuwscheckers en Hoax-wijzer vind je meer voorbeelden.

Wat is het gevaar van nepnieuws?

Als we onwaarheden als waarheid aannemen, is het erg moeilijk om een gefundeerde mening te vormen.

De Britse wetenschapper David Buckingham zegt hierover: “Het democratische politieke proces is volledig gebaseerd op het verspreiden van betrouwbare informatie. Als dat wegvalt, kunnen burgers bijna onmogelijk politieke beslissingen nemen.”

Wie bepaalt wat nepnieuws is?

Berichtgeving is vrijwel altijd gekleurd. Dat maakt het vraagstuk ‘hoe herken je nepnieuws’ des te ingewikkelder, want wie bepaalt wat waarheid is?

In dit artikel in de Correspondent zegt Rob Wijnberg dat objectiviteit in de journalistiek simpelweg niet bestaat: “Achter ieder nieuwsbericht, ieder verhaal, ieder journaalitem, gaat een wereldbeeld schuil, gebaseerd op ontologische (wat is werkelijk?), epistemologische (wat is waar?), methodologische (hoe komen we erachter?) en morele (waarom is het belangrijk?) aannames.” Anders gezegd; nieuws komt per definitie voort uit een standpunt.

Welke rol spelen de filter bubble en algoritmes?

Google en Facebook gebruiken algoritmes om te bepalen welk nieuws je ziet en welke zoekresultaten je krijgt. Als jij iets liket, een reactie plaatst of deelt, weet Facebook dat jij dit leuk vindt. Je krijgt dan de volgende keer dezelfde soort dingen te zien. Dat betekent ook dat je bepaalde dingen niet te zien krijgt. Algoritmes bepalen dus deels wat wij zien, weten, geloven en vinden

Op die manier ontwikkelen we allemaal onze eigen filter bubble; je krijgt bevestigd wat je al wist. Het gevaar om je op eenzijdige bronnen te baseren, is dat je een onvoldoende kritische houding ontwikkelt en makkelijker beïnvloedbaar bent. Terwijl het, met name voor kinderen, juist erg belangrijk om zo’n kritische houding te ontwikkelen.

Algoritmes zien geen verschil tussen feit en fictie. Als er vaak op een bericht wordt geklikt, wordt het ook vaker getoond in Facebook of Google. We noemen dit click bait.

» Meer over algoritmes in de video hiernaast van NOS op 3
» Meer over de filter bubble

Hoe herken je nepnieuws?

Met deze tips kun je nepnieuws beter herkennen én met een gefundeerd weerwoord komen:

  1. Wie is de afzender van het bericht?
    Bestaat deze persoon echt? Kijk bij websites altijd in de disclaimer of bij ‘over ons’
  2. Welke intentie heeft die afzender?
    Waarom heeft diegene het artikel geschreven? Voor wie is het geschreven? Welke (politieke, financiële of andere) belangen heeft de afzender? Of is het zelfs bedoeld als satire?
  3. Welke techniek is gebruikt?
    Hoe wordt er ingespeeld op emotie, worden er zaken weggelaten, wordt er een autoriteit aangeroepen? Welk camerastandpunt wordt gebruikt? Welke beelden worden getoond met welke muziek erbij? Worden er veel hoofdletters en uitroeptekens gebruikt in een krantenkop?
  4. Kun je ’t verifiëren?
    Is het alleen buzz op sociale media, of zie je het ook in de meer gerespecteerde media? Gaat het om een onderzoek? Controleer dan hoe het is onderzocht. Hoe minder mensen ze spreken, hoe kleiner de kans dat die meningen voor heel Nederland gelden.
  5. Welke bron is gebruikt?
    Nepberichten maken vaak gebruik van fictieve bronnen, dus kijk verder dan alleen een bronvermelding. Worden tekst en foto op dezelfde manier gebruikt als in de originele bron? Of is het bericht uit context gehaald? Is er geen link naar de bron? Google dan. Bij voorkeur in een anoniem venster, om je filter bubble te omzeilen.
  6. De hele waarheid en niets dan de waarheid
    Nepnieuws kan wel degelijk waarheden bevatten. Hoe meer waarheid er in een bericht zit, hoe overtuigender het lijkt. Controleer of een bericht de hele waarheid en niets dan de waarheid bevat.
  7. Of een interpretatie van andermans waarheid?
    Zelfs feiten kunnen op verschillende manieren worden geïnterpreteerd. Daarmee zijn ze nog niet fake.
  8. Check ook foto’s
    Dat kan via Google of Tineye Reverse Image Search. Google laat precies zien wanneer en op welke sites de afbeelding eerder te zien is geweest.

Hoe stop je nepnieuws?

Wie onzin herkent, moet nog steeds toezien hoe nepnieuws verder wordt verspreid. Wil je een weerwoord geven? Verdiep je dan eerst in de verscheidenheid aan opvattingen.

Stel jezelf daarom ook deze vragen:

  1. Wat is jouw mening? Wat maak jij zelf op uit het nieuwsbericht?
  2. Wat doe je ermee. Deel je? En zo ja, hoe dan? In- of exclusief commentaar?

Nepfoto’s en -video’s

Bij nepnieuws wordt vaak gebruik gemaakt van een willekeurige afbeelding die min of meer het nieuws representeert.

Alexander Klöpping liet in een uitzending van De Wereld Draait Door zien hoe ver nepnieuws technisch gezien kan gaan op het gebied van audio en video. Zo kan men via manipulatie iemand iets laten zeggen wat hij of zij nooit gezegd heeft. De verregaande misbruikmogelijkheden van zulke technologieën maken het steeds lastiger om nepnieuws te herkennen.

Met behulp van Google of Tineye Reverse Image Search kun je achterhalen of foto’s bewerkt zijn, en van welke bron ze origineel komen. Onderzoeker en docent Peter Burger geeft tips.

Leer je kind kritisch kijken naar beeldmateriaal en stel deze vragen:

  • Wat wordt er precies gezegd in de video?
  • Van wie is de informatie afkomstig?
  • Wie is de afzender van de video?
  • Waar baseert de maker zich op?
  • Welke belangen kan diegene hebben bij de video?
  • Hoe kun je een bericht controleren op waarheid?
  • Waar zoek je als er niets op internet is te vinden?
  • Hoe zie je het verschil tussen een feit en een mening?
  • Kun je informatie op internet altijd vertrouwen?
  • Wat is je verantwoordelijkheid als maker van een video?

Online college voor kinderen (groep 7/8) over nepnieuws

Als aftrap van de Week van de Mediawijsheid 2016 werd de MediaMasters University georganiseerd voor groep 7 en 8. In dit online college werden Roel van Niekerk en Ivo Duijsings, presentatoren van Mashup, geïnterviewd over het thema nepnieuws.

Het college is hiernaast terug te zien.

MediaMasters Club over nepnieuws

Welke invloed heeft nepnieuws op kinderen? Is nepnieuws nieuw? En nog belangrijker: hoe herken je nepnieuws? Leerlingen uit groep 7 en 8 gaan aan de slag met MediaMissies, een doe-opdracht, een thuisopdracht en een debat rondom dit thema. Deze MediaMasters Club is tot stand gekomen met medewerking van Nieuws in de klas, Voice / Federatie Auteursrechtbelangen, Schooltv en Nieuwsbegrip.

» Naar de MediaMasters Club

Media- en informatievaardigheden op school

Informatievaardigheden leren je de zin van de onzin te onderscheiden. Mensen die onvoldoende informatievaardig zijn, nemen klakkeloos dingen aan en realiseren zich onvoldoende dat informatie gekleurd kan zijn, en (bewust of onbewust) fout of verdraaid.

“Kinderen moeten op school – bij Nederlands, bij maatschappijleer, bij geschiedenis – leren praten over bronnen en de kwaliteit daarvan. Daar moet iedere leerling een soort bullshitdetector ontwikkelen.” – Remco Pijpers, specialist Jeugd en digitale media

Bijna 96% van de kinderen vindt dat het verschil tussen echt nieuws en nepnieuws duidelijk moet zijn, blijkt uit een peiling van het NOS Jeugdjournaal onder ruim 10.000 kinderen.

Op 2 april 2017 ging het in Nieuwsuur over: hoe moeten jongeren weten welk nieuws betrouwbaar is, en welk nieuws niet? De roep om ‘nieuws-les’ op school groeit. Mary Berkhout, programmamanager Mediawijzer.net: “Het item in Nieuwsuur onderstreept precies waar wij als netwerk al zo lang met veel passie naar streven: mediawijsheid heeft een vaste plek in het onderwijs nodig! Mediawijsheid wordt al meegenomen in de onderwijsvernieuwing (als deel van Digitale Geletterdheid). Maar laten we daar vooral niet op wachten, de urgentie is gewoonweg te hoog.”

» Meer over hoe media de werkelijkheid kleuren
» Bekijk ook het dossier over informatievaardigheden

Handige tools & materiaal

In Nederland én daarbuiten houden diverse partijen zich bezig met (het bestrijden van) nepnieuws.

  • Nieuws in de klas biedt lesmateriaal waarmee geleerd wordt kritisch te kijken naar berichtgeving. Ook is er een Checklist nepnieuws beschikbaar.
  • Met ‘Wat is waar? Nieuws!’ van De frisse blik leren leerlingen in de bovenbouw van het basisonderwijs, vmbo en havo/vwo over de totstandkoming van en beeldvorming in het nieuws door een eigen reportage te maken.
  • Beeld en Geluid biedt het mediawijsheidspel ‘Te mooi om waar te zijn’, waarbij kinderen een vlog maken en kritischer leren kijken naar bijvoorbeeld YouTube video’s.
  • Nieuwscheckers is een project van de Universiteit Leiden. Studenten journalistiek checken (online) nieuwsberichten: Kloppen de cijfers? Is het echt zo gezegd? En blijkt die bewering heus uit gedegen onderzoek?
  • Mediawijs.be, het Vlaamse Kenniscentrum Mediawijsheid, biedt een lespakket over fake news.
  • Herken nepnieuws met deze infographic van de International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA)
  • De startup TrusttheSource biedt 10 tips en een infographic rondom nepnieuws & verkiezingen
  • In hoeverre zijn de media een betrouwbare gids? Medialogica in de klas brengt het gesprek hierover op gang in het vo, mbo en hbo
  • Tijdens de Week van de Mediawijsheid 2016 vond voor groep 7 & 8 MediaMasters University plaats, een online college over ‘Feit, Fake of Filter: Hoe word jij beïnvloed?’
  • De European Association for Viewers’ Interests (EAVI) biedt een handige Engelstalige infographic met 10 soorten misleidend nieuws

Veelgestelde vragen

Hoe ontstaat gekleurde informatie?

Gekleurde informatie ontstaat door:

  • Drijfveer van de journalist en/of mediamaker
    Media hebben een belangrijke maatschappelijke functie: het informeren van de bevolking, het controleren van de machthebbende en het leveren van commentaar bij het nieuws. Maar NRC brengt ander nieuws dan De Telegraaf. En PowNed maakt programma’s vanuit een andere drijfveer dan de VPRO.
  • Het recht om vergeten te worden
    Sinds 2014 hebben inwoners van de Europese Unie het recht om online vergeten te worden. Zij kunnen bij zoekmachines als Google een verzoek indienen om bepaalde links met persoonlijke informatie te laten verwijderen. Dat levert gefilterde informatie op.
  • Filter bubble
    De filter bubble is het verschijnsel waarbij websites en zoekmachines hun resultaten afstemmen op jouw (eerdere) online zoekgedrag. Ze laten daarbij andere informatie buiten beschouwing.
  • (zelf)censuur
    Censuur is je macht gebruiken om informatie achter te houden of de expressie aan banden te leggen.
Wat is een voorbeeld van misleidend nieuws?

Een voorbeeld van gekleurde informatie, zijn de (video)beelden van seperatisten die tussen de brokstukken van vliegtuig MH17 een knuffel omhoog hielden. Alsof het een trofee was. De wereld sprak er schande van.

Maar klopt het wat we zien? Een bijbehorend filmpje geeft een andere indruk. Op de film is te zien dat de man de knuffel omhoog houdt, deze vervolgens op de grond legt, zijn pet afneemt en een kruisje slaat. Wellicht zijn er te snel conclusies getrokken, en toont deze man eerbetoon aan het omgekomen kind?

Nog verder onderzoek toont aan dat de video is geplaatst door icorpus.ru, de website van een pro-Russische rebellenleider. Zou het dan simpelweg propaganda zijn, doelbewust gemaakt om een bepaald beeld te creëren in de media?

Kortom, soms is het uiterst lastig om te bepalen wat de waarheid is.

Wat is de context collapse?

Context is essentieel bij het kunnen beoordelen van informatie op waarheid en betrouwbaarheid. Door sociale media, de snelheid van nieuwe media en korte berichten waarmee we communiceren, wordt de context wel eens weggelaten. Dit ‘ineenstorten’ van context, noemen we de context collapse.

Meer weten?

Meer weten over nepnieuws en informatievaardigheden? Kijk dan eens op onderstaande websites:

Lesmethodes mediawijsheid en digitale vaardigheden voor het PO, VO en MBO

Werkt aan leesmotivatie en verbeterde informatievaardigheden op basis- en middelbare scholen

Zoekmachine voor kinderen

De nationale bibliotheek van Nederland

Helpt docenten nieuwsmedia in hun lesprogramma te verwerken

Houdt zich o.a. bezig met fact-checking van online berichten

Begrijpend lezen en rekenen met het nieuws van de dag

Organiseert debatten en evenementen over actuele onderwerpen