Sociale media

Invloed van de media

Bewustzijn van hoe media de werkelijkheid kunnen kleuren

Media kunnen misleiden en de werkelijkheid kleuren. Ook op internet is gekleurde of zelfs (bewust) gemanipuleerde informatie te vinden.

Mediawijs zijn betekent onder andere: begrijpen hoe media de werkelijkheid re-presenteren om op basis daarvan een afgewogen oordeel te kunnen vormen.

Wat moet je weten?

Media geven de werkelijkheid weer vanuit een bepaald perspectief. Vaak is dit perspectief duidelijk, zoals bij een reclamefilmpje. Maar niet altijd. Iedereen kan dingen op internet zetten en het lijkt praktisch onmogelijk om berichten volledig objectief te formuleren.

Naast feiten spelen ook sfeer, achtergrond en omgeving een rol. Dat onderstreept des te meer het belang van mediawijsheid voor burgers en de noodzaak om je te verdiepen in de verscheidenheid aan opvattingen. Alleen zo kun je elke kant van een zaak belichten.

Media kunnen sturend – of zelfs leidend – worden. De publieke opinie wordt dan bepaald door de manier waarop nieuws wordt gebracht, zowel inhoud als format. Dit noemen we ook wel medialogica.

Waar moet je op letten?

Stel jezelf altijd de volgende vragen:

  • Wie biedt deze informatie aan? Welke belangen heeft deze persoon / organisatie?
  • Wat is de specifieke boodschappen?  Hoe hangt die samen met de belangen van de aanbieder?
  • Voor wie is deze boodschap bedoeld?
  • Klopt de informatie? Controleer altijd door meerdere bronnen te gebruiken, bv. een andere website, een boek of sociale media
  • Is er sprake van een filter bubble?

Leer ook kinderen om een kritische houding te ontwikkelen. Tips en lesmateriaal vind je in het dossier informatievaardigheden.

Op deze groep hebben ook bekende YouTubers een steeds grotere invloed. In ons dossier YouTube staan vragen die je hierover aan je kind kunt stellen.

Wat is de filter bubble?

Als je surft, wordt er een profiel van je gemaakt. Dat gebeurt o.a. op basis van je zoekgeschiedenis, e-mailverkeer, koopgedrag en berichten op sociale media. In dat profiel staat kortweg wie je bent en wat je voorkeuren en interesses zijn.

Bij nieuwe zoekopdrachten wordt vervolgens alles weggelaten wat niet past binnen jouw profiel. Een andere invalshoek, een andere mening, een kritisch artikel of een tegendraadse weerwoord zal worden weggefilterd. Zo ontstaat om elk persoon heen een filter bubble.

Wat je hiertegen kunt doen, lees je in ons dossier filter bubble.

Welke informatie deel je zelf?

Tegenwoordig zijn wij allemaal mediamakers. Met elke blog, vlog, tweet of like maak je iets. Als je gruwelijke beelden deelt, ben jij dan ook verantwoordelijk? Je hebt het artikel niet geschreven, en ook de video of foto niet gemaakt. Maar toch publiceer je een verhaal, een reactie of een update, simpelweg door te klikken. Wat is je eigen verantwoordelijkheid hierin?

Journalist James Ball schreef hierover het artikel Denk voordat je klikt n.a.v. het gruwelijke filmpje van de onthoofding van een Britse journalist door terreurbeweging IS in de zomer van 2014. Mediamakers moeten nieuws brengen, dat is hun taak, en zij kiezen er daarom voor om dergelijke materiaal online te plaatsen.

Maar waarom wil je als burger zo’n filmpje zien? Welke beweegredenen heb je om te klikken? Snap je de oorlog in Syrië beter na afloop? Hij sluit zijn betoog af met de oproep om alleen goede content met elkaar te delen. Dat geeft burgers macht om een statement te maken.

Week van de Mediawijsheid 2016

Tijdens de Week van de Mediawijsheid 2016 staat het thema ‘Feit, fake of filter: hoe word jij beïnvloed?’ centraal.

De grote hoeveelheid berichten – via kranten, sociale media, tv, online gemeenschappen – in combinatie met de filter bubble oefenen grote invloed uit op hoe wij onszelf, de ander of de wereld zien. Het wordt steeds lastiger om het onderscheid tussen feit en fake.

» Meer over de Week van de Mediawijsheid 2016

Veelgestelde vragen over media(wijsheid) en journalistiek

Hoe ontstaat gekleurde informatie?

Gekleurde informatie ontstaat door:

  • Drijfveer van de journalist en/of mediamaker
    Media hebben een belangrijke maatschappelijke functie: het informeren van de bevolking, het controleren van de machthebbende en het leveren van commentaar bij het nieuws. Maar NRC brengt ander nieuws dan De Telegraaf. En PowNed maakt programma’s vanuit een andere drijfveer dan de VPRO.
  • Het recht om vergeten te worden
    Sinds 2014 hebben inwoners van de Europese Unie het recht om online vergeten te worden. Zij kunnen bij zoekmachines als Google een verzoek indienen om bepaalde links met persoonlijke informatie te laten verwijderen. Dat levert gefilterde informatie op.
  • Filter bubble
    De filter bubble is het verschijnsel waarbij websites en zoekmachines hun resultaten afstemmen op jouw (eerdere) online zoekgedrag. Ze laten daarbij andere informatie buiten beschouwing.
  • (zelf)censuur
    Censuur is je macht gebruiken om informatie achter te houden of de expressie aan banden te leggen.
Is het waar dat Google mijn zoekresultaten beïnvloedt?

Ja, zoekmachines stemmen hun resultaten af op jouw eerdere online zoekgedrag. Ze laten daarbij andere informatie buiten beschouwing.

» Meer hierover in het dossier Filter Bubble

Mijn kind kijkt de hele dag YouTube. Hoe ga ik daarover in gesprek?

Ook al vind je zelf niets aan video’s op YouTube, voor kinderen is het belangrijk om te weten dat ze begrepen worden door hun ouders.

In ons dossier YouTube vind je uitgebreide informatie over de kansen en risico’s van YouTube en staan veel voorbeeldvragen die je aan je kind kunt stellen.

Wat is een voorbeeld van misleidend nieuws?

Een voorbeeld van gekleurde informatie, zijn de (video)beelden van seperatisten die tussen de brokstukken van vliegtuig MH17 een knuffel omhoog hielden. Alsof het een trofee was. De wereld sprak er schande van.

Maar klopt het wat we zien? Een bijbehorend filmpje geeft een andere indruk. Op de film is te zien dat de man de knuffel omhoog houdt, deze vervolgens op de grond legt, zijn pet afneemt en een kruisje slaat. Wellicht zijn er te snel conclusies getrokken, en toont deze man eerbetoon aan het omgekomen kind?

Nog verder onderzoek toont aan dat de video is geplaatst door icorpus.ru, de website van een pro-Russische rebellenleider. Zou het dan simpelweg propaganda zijn, doelbewust gemaakt om een bepaald beeld te creëren in de media?

Kortom, soms is het uiterst lastig om te bepalen wat de waarheid is.

Is er lesmateriaal om nieuws te leren beoordelen?

Om leerlingen op de basisschool en het voortgezet onderwijs hiermee te helpen, is het educatieplatform Nieuws in de klas opgericht. Hiermee kunnen docenten actualiteiten uit diverse bronnen inzetten in hun lessen. Daarmee verrijken ze hun lessen, werken aan taalvaardigheid, mediawijsheid en burgerschap.

Wat is de context collapse?

Context is essentieel bij het kunnen beoordelen van informatie op waarheid en betrouwbaarheid. Door sociale media, de snelheid van nieuwe media en korte berichten waarmee we communiceren, wordt de context wel eens weggelaten. Dit ‘ineenstorten’ van context, noemen we de context collapse.

Meer weten?

Deze organisaties helpen je op weg:

Ontdek de wereld van de media en ga zelf aan de slag, bijvoorbeeld in Media Ukkie Land

Helpt docenten nieuwsmedia in hun lesprogramma te verwerken

De nationale bibliotheek van Nederland

Werkt aan leesmotivatie en verbeterde informatievaardigheden op basis- en middelbare scholen