Sociale media

Invloed van de media

Bewustzijn van hoe media de werkelijkheid kunnen kleuren

Media zoals kranten en televisie kunnen misleiden en de werkelijkheid kleuren. Ook op internet zijn gekleurde of (bewust) gemanipuleerde berichten te vinden, zoals op sociale media of nieuwswebsites.

Mediawijs zijn betekent onder andere: begrijpen hoe media de werkelijkheid weergeven, om op basis daarvan een bewust oordeel te kunnen vormen. Waar moet je op letten en welke invloed heb je zelf?

Hoe kunnen mediaberichten invloed hebben?

Mediaberichten kunnen sturend – of zelfs leidend – worden. De publieke opinie wordt dan bepaald door de manier waarop nieuws wordt gebracht, zowel qua inhoud als vorm. Het is belangrijk om je te verdiepen in de verscheidenheid aan opvattingen en de manier waarop je berichten interpreteert. Hiervoor is mediawijsheid extra belangrijk.

Mediaberichten hebben invloed door de informatie die wordt gegeven, maar ook door hoe die wordt gegeven: wat is de toon van het bericht? Op welke plek en welk moment is het bericht gemaakt en geplaatst? Ook heeft een mediabericht een grotere invloed, wanneer het vaak wordt gedeeld. Als een bericht massaal wordt overgenomen door andere media is er sprake van een mediahype. De factoren die meespelen in de manier waarop mediamakers de actualiteit interpreteren en presenteren, noemen we ook wel medialogica.

Media geven de werkelijkheid weer vanuit een bepaald perspectief. Mediaberichten zijn gemaakt door iemand met een bepaald belang of wereldbeeld. Het lijkt daarom praktisch onmogelijk om berichten volledig objectief te formuleren. Vaak is het perspectief duidelijk, zoals bij een reclamefilmpje waarbij je weet dat de maker iets wil verkopen. Maar niet altijd. Iedereen kan dingen op internet zetten en daarbij is het vaak niet duidelijk vanuit welk oogpunt het is geplaatst.

» Oprichter van De Correspondent Rob Wijnberg legt in dit artikel uit waarom objectieve journalistiek niet alleen onmogelijk, maar ook erg onwenselijk is.

Waar moet je op letten?

Stel jezelf altijd de volgende vragen wanneer je een bericht in de media ziet of leest:

  • Wie biedt deze informatie aan? Welke belangen heeft deze persoon / organisatie?
  • Wat is de specifieke boodschap?  Hoe hangt die samen met de belangen van de aanbieder?
  • Voor wie is deze boodschap bedoeld?
  • Klopt de informatie? Controleer altijd door meerdere bronnen te gebruiken, zoals een andere website, een boek of sociale media
  • Is er sprake van een filter bubble?

Leer ook kinderen om een kritische houding te ontwikkelen, bijvoorbeeld op het gebied van nepnieuws. Op 2 april 2017 ging het in Nieuwsuur over: hoe moeten jongeren weten welk nieuws betrouwbaar is, en welk nieuws niet? De roep om ‘nieuws-les’ op school groeit. Mary Berkhout, programmamanager Mediawijzer.net: “Het item in Nieuwsuur onderstreept precies waar wij als netwerk al zo lang met veel passie naar streven: mediawijsheid heeft een vaste plek in het onderwijs nodig! Mediawijsheid wordt al meegenomen in de onderwijsvernieuwing (als deel van Digitale Geletterdheid). Maar laten we daar vooral niet op wachten, de urgentie is gewoonweg te hoog.”

» Bekijk ook het dossier Nepnieuws
» Meer tips vind je in het dossier Informatievaardigheden.
» Bekijk in het dossier Lesmateriaal relevant lesaanbod.

Ook bekende YouTubers hebben een steeds grotere invloed op kinderen. In het dossier YouTube staan vragen die je hierover aan kinderen kunt stellen.

Wat is de filter bubble?

Als je surft, wordt er een profiel van je gemaakt. Dat gebeurt o.a. op basis van je zoekgeschiedenis, e-mailverkeer, koopgedrag en berichten op sociale media. In dat profiel staat kortweg wie je bent en wat je voorkeuren en interesses zijn.

Bij nieuwe zoekopdrachten wordt vervolgens alles weggelaten wat niet past binnen jouw profiel. Een andere invalshoek, een andere mening, een kritisch artikel of een tegendraadse weerwoord zal worden weggefilterd. Zo ontstaat om elk persoon heen een filter bubble.

Wat je hiertegen kunt doen, lees je in het dossier Filter Bubble.

Welke informatie deel je zelf?

Tegenwoordig zijn wij allemaal mediamakers. Met elke blog, vlog, tweet of like maak je iets. Als je gruwelijke beelden deelt, ben jij dan ook verantwoordelijk? Je hebt het artikel niet geschreven, en ook de video of foto niet gemaakt. Maar toch publiceer je een verhaal, een reactie of een update, simpelweg door te klikken. Wat is je eigen verantwoordelijkheid hierin?

Journalist James Ball schreef hierover het artikel Denk voordat je klikt n.a.v. het gruwelijke filmpje van de onthoofding van een Britse journalist door terreurbeweging IS in de zomer van 2014. Journalisten moeten nieuws brengen, dat is hun taak, en zij kiezen er daarom voor om dergelijke materiaal online te plaatsen.

Maar waarom wil je als burger zo’n filmpje zien? Welke beweegredenen heb je om te klikken? Snap je de oorlog in Syrië beter na afloop? Ball sluit zijn betoog af met de oproep om alleen goede content met elkaar te delen. Dat geeft burgers macht om een statement te maken.

Veelgestelde vragen over media(wijsheid) en journalistiek

Hoe ontstaat gekleurde informatie?

Gekleurde informatie ontstaat door:

  • Drijfveer van de journalist en/of mediamaker
    Media hebben een belangrijke maatschappelijke functie: het informeren van de bevolking, het controleren van de machthebbende en het leveren van commentaar bij het nieuws. Maar NRC brengt ander nieuws dan De Telegraaf. En PowNed maakt programma’s vanuit een andere drijfveer dan de VPRO.
  • Het recht om vergeten te worden
    Sinds 2014 hebben inwoners van de Europese Unie het recht om online vergeten te worden. Zij kunnen bij zoekmachines als Google een verzoek indienen om bepaalde links met persoonlijke informatie te laten verwijderen. Dat levert gefilterde informatie op.
  • Filter bubble
    De filter bubble is het verschijnsel waarbij websites en zoekmachines hun resultaten afstemmen op jouw (eerdere) online zoekgedrag. Ze laten daarbij andere informatie buiten beschouwing.
  • (zelf)censuur
    Censuur is je macht gebruiken om informatie achter te houden of de expressie aan banden te leggen.
Is het waar dat Google mijn zoekresultaten beïnvloedt?

Ja, zoekmachines stemmen hun resultaten af op jouw eerdere online zoekgedrag. Ze laten daarbij andere informatie buiten beschouwing.

» Meer hierover in het dossier Filter Bubble

Mijn kind kijkt de hele dag YouTube. Hoe ga ik daarover in gesprek?

Ook al vind je zelf niets aan video’s op YouTube, voor kinderen is het belangrijk om te weten dat ze begrepen worden door hun ouders.

In ons dossier YouTube vind je uitgebreide informatie over de kansen en risico’s van YouTube en staan veel voorbeeldvragen die je aan je kind kunt stellen.

Wat is een voorbeeld van misleidend nieuws?

Een voorbeeld van gekleurde informatie, zijn de (video)beelden van seperatisten die tussen de brokstukken van vliegtuig MH17 een knuffel omhoog hielden. Alsof het een trofee was. De wereld sprak er schande van.

Maar klopt het wat we zien? Een bijbehorend filmpje geeft een andere indruk. Op de film is te zien dat de man de knuffel omhoog houdt, deze vervolgens op de grond legt, zijn pet afneemt en een kruisje slaat. Wellicht zijn er te snel conclusies getrokken, en toont deze man eerbetoon aan het omgekomen kind?

Nog verder onderzoek toont aan dat de video is geplaatst door icorpus.ru, de website van een pro-Russische rebellenleider. Zou het dan simpelweg propaganda zijn, doelbewust gemaakt om een bepaald beeld te creëren in de media?

Kortom, soms is het uiterst lastig om te bepalen wat de waarheid is.

Is er lesmateriaal om nieuws te leren beoordelen?

Om leerlingen op de basisschool en het voortgezet onderwijs hiermee te helpen, is het educatieplatform Nieuws in de klas opgericht. Hiermee kunnen docenten actualiteiten uit diverse bronnen inzetten in hun lessen. Daarmee verrijken ze hun lessen, werken aan taalvaardigheid, mediawijsheid en burgerschap.

» Kijk voor handige tools en (les)materiaal ook in het dossier Nepnieuws

Wat is context collapse?

Context collapse betekent letterlijk ‘de ineenstorting van context’ en houdt in dat verschillende contexten door elkaar heen lopen en in elkaar grijpen. In het digitale tijdperk vloeien verschillende werelden steeds makkelijker in elkaar over. Zo vervagen de grenzen tussen verschillende domeinen, bijvoorbeeld tussen werk en privé. Denk aan Twitter en Facebook: door deze sociale media vindt ons leven niet alleen meer plaats in de werkelijkheid waar we ons op dat moment bevinden en met wie we op dat moment praten, maar ook in andere (virtuele) contexten met andere (virtuele) mensen. Hierdoor kunnen we de wereld op een andere manier begrijpen en ervaren.

Meer weten?

Deze organisaties helpen je op weg:

De nationale bibliotheek van Nederland

Verbetert de veiligheid van sociale media als bron

Werkt aan leesmotivatie en verbeterde informatievaardigheden op basis- en middelbare scholen

Ontdek de wereld van de media en ga zelf aan de slag, bijvoorbeeld in Media Ukkie Land

Helpt docenten nieuwsmedia in hun lesprogramma te verwerken