Voor scholen

Lesmateriaal

Lesmateriaal mediawijsheid - © Mediawijzer.net

Veel scholen zien het als hun opdracht om leerlingen mediawijs te maken. Hoe? Dat vult iedere school zelf in. De meeste scholen bieden hun leerlingen medialessen aan.

Als het gaat om lessen op het gebied van media en mediawijsheid, is er voor scholen nogal wat te kiezen.

Wat moet een mediawijze leerling kennen en/of kunnen?

Om dat in kaart te brengen, is het Mediawijsheid Competentiemodel opgesteld. Daarin vind je een verzameling van competenties die je nodig hebt om actief en bewust deel te kunnen nemen aan de mediasamenleving.

De meeste onderstaande lesmaterialen zijn gebaseerd op (een deel van) dit competentiemodel.

Doorlopende leerlijnen

Doorlopende leerlijnen

Basisonderwijs

  • Nationaal Media Paspoort – Doorlopende leerlijn mediawijsheid voor groep 1 t/m groep 8
  • Ontdekmedia – Biedt een leerlijn Mediawijsheid voor het basisonderwijs, samengesteld op basis van de 10 mediacompetenties
  • Leerlijn programmeren – Laagdrempelige en brede basis om te starten met programmeren in het basisonderwijs
  • Eigenwijs…? Mediawijs…! (4-12 jaar) maakt onderdeel uit van de doorlopende leerlijn mediawijsheid die Cubiss heeft ontwikkeld. In deze brochure worden praktische tips en voorbeelden gegeven om mediawijsheid te implementeren in het primair onderwijs
  • De leerlijn Creatieve Code (bovenbouw po) leert leerlingen programmeren, vanuit een culturele invalshoek. Deze leerlijn creatief programmeren maakt leerlingen bewust van de code waaruit de digitale wereld is opgebouwd
  • Mediaspoor – Doorlopende leerlijn voor groep 1 t/m groep 8 met de focus op informatievaardigheden. De lesmodules kun je gratis downloaden of online gebruiken op het digibord
  • Blits studievaardigheden – Doorgaande leerlijn voor groep 5 tot en met 8. Kinderen leren hoe zij verschillende informatiebronnen lezen, begrijpen en verwerken, waaronder internet
  • De Jenaplanschool ‘De Lanteerne’ in Nijmegen heeft een leerlijn basisvaardigheden ict voor de groepen 1 t/m 8 samengesteld
  • De leerlijn digitale geletterdheid van sCoolEdu (Vlaanderen) ondersteunt de ontwikkeling van digitale vaardigheden en online attitudes bij kinderen vanuit een sociale en inclusieve insteek
  • Lessenreeks mediawijsheid van Cubiss voor de groepen 1 t/m 8 met als thema’s reclame, nieuws, creatie, privacy, respect en onderzoek
  • Teach2Code biedt gratis lesmateriaal aan voor het primair onderwijs, met als doel leerlingen spelenderwijs 21e eeuwse vaardigheden te laten ontwikkelen

Voortgezet onderwijs

  • Mediawijsheid, een vak apart! – Een leerlijn met voorbeelden van programma’s gekoppeld aan de kerndoelen, per leerjaar uitgewerkt
  • Levenswijs mediawijs – Doorlopende leerlijn ontwikkeld in samenwerking met De Nieuwste School in Tilburg
  • Levenswijs Mediawijs (12-18 jaar) maakt onderdeel uit van de doorlopende leerlijn mediawijsheid die Cubiss heeft ontwikkeld. Vol met praktische tips, voorbeelden en weetjes om mediawijsheid te implementeren in het vo.
  • De leerlijn ‘#Mediawijsheid in de klas‘ bestaat onder andere uit kant-en-klare lessen en doe-opdrachten rond mediawijsheid en informatievaardigheden.
  • De leerlijn Creatieve Code (bovenbouw po) leert leerlingen programmeren, vanuit een culturele invalshoek. Deze leerlijn creatief programmeren maakt leerlingen bewust van de code waaruit de digitale wereld is opgebouwd
  • De Thorbecke Scholengemeenschap in Zwolle heeft met o.a. Eye Film Instituut en Bibliotheek Zwolle een curriculum Mediawijsheid ontwikkeld. Ook vind je er een plan van aanpak voor de invoering van het vak Mediawijsheid binnen de school.
  • De leerlijn digitale geletterdheid van sCoolEdu (Vlaanderen) ondersteunt de ontwikkeling van digitale vaardigheden en online attitudes bij kinderen vanuit een sociale en inclusieve insteek
  • Lessenreeks mediawijsheid van Cubiss voor de leerjaren 1 t/m 3 met als thema’s reclame, nieuws, creatie, privacy, respect en onderzoek

Mbo

  • Leven lang Mediawijs (18-23 jaar) maakt onderdeel uit van de doorlopende leerlijn mediawijsheid die Cubiss heeft ontwikkeld. Tips en voorbeelden om mediawijsheid te implementeren in het mbo
  • De leerlijn ‘#Mediawijsheid in de klas” bestaat onder andere uit kan-en-klare lessen en doe-opdrachten. Het behandelt de onderwerpen mediawijsheid en informatievaardigheden. Al het materiaal is te downloaden via de bijbehorende website: mediawijsheidindeklas.nl

Overig

Lesmateriaal

Lesmateriaal voor de kinderopvang
  • Digidreumesen helpt professionals in de kinderopvang om digitale media verantwoord in te zetten voor jonge kinderen van 2 tot 4 jaar
  • Samen wijs met media – Hoe om te gaan met media voor de allerkleinsten?
  • Kleuteruniversiteit maakt, in samenwerking met uitgevers van kinderboeken, digitale thematische projecten voor (kleuter)leerkrachten op basis van (prenten)boeken.
  • Schoolstudio – Creatieve workshops film maken, mediawijsheid en 21ste eeuwse vaardigheden
Lesmateriaal voor het basisonderwijs

Onderbouw

  • Het mediaspel – Leerlingen ontdekken elkaars mediagewoontes. Wie kent de grappigste reclames? Wie besteedt de meeste tijd aan games of aan sociale media? Het mediaspel is een echt dobbelspel, de kaarten zijn niet digitaal
  • Ontdekmedia – Tool waarin je een mediawijze werkvorm kunt opzoeken voor alle bekende lesmethoden
  • Reclame Masters – Reclamepower voor kinderen van groep 4, 5, en 6
  • SchoolTV – In de SchoolTV beeldbank staan diverse video’s over mediawijsheid
  • Schoolstudio – Creatieve workshops film maken, mediawijsheid en 21ste eeuwse vaardigheden
  • Toveren met film – Workshop waarin kleuters van groep 1 en 2 ontdekken en onderzoeken hoe je stilstaand beeld kunt laten bewegen
  • Avonturen in het donker – Hoe laat je leerlingen uit groep 3 en 4 spelenderwijs ontdekken wat er allemaal bij een film maken komt kijken? Hoe kijk je een film en bespreek je de beelden met je leerlingen?

Bovenbouw

  • Sociale Media Certificaat – 5 klassikale lessen waarin leerlingen zich bewust worden van de werking van internet & sociale media
  • Media Wijsneus – 10 klassikale lessen waarin leerlingen leren om internet & sociale media verstandig in te zetten
  • Mediawijs met Kidsweek in de klas – 10 digitale lessen die telkens één van de mediacompetenties behandelen
  • Mediabegrip.nl – Online lesmethode voor mediawijsheid (bovenbouw po + klas 1 en 2 vo)
  • Digiles met Donald Duck – Speciaal voor de Week van de Mediawijsheid 2016 werd ‘Digiwijs met Donald Duck’ uitgegeven, inclusief een digiles
  • (Whats)Happy – Maakt problemen met chatten (whatsappen) bespreekbaar en daagt leerlingen uit afspraken te maken over hoe ze fatsoenlijk met elkaar omgaan
  • Jeugdkrakercompetitie – Landelijke wedstrijd informatievaardigheden waarbij teams van leerlingen uit groep 7 en 8 de strijd met elkaar aangaan
  • Medialessen – Verzamelplaats van lessen over media en mediawijsheid
  • NieuwsMakers – Gratis lespakket waarmee leerlingen zelf nieuws leren maken en publiceren
  • Virtual reality in de klas – Kennisnet ontwikkelde een docentenhandleiding en werkblad om leerlingen kennis te laten maken met VR
  • maX Music – creatieve workshops over het bewerken van media en het herkennen van echt en ‘gekleurd’
  • Diploma Veilig Internet (DVI) – Lespakket voor de groepen 5 tot en met 8 over veilig internetgebruik
  • Diploma Veilig Internet (DVI) – The Game – Een variant op bovenstaand lespakket in de vorm van een game
  • Slim online. Safe & social – Interactieve opdrachten die jongeren stimuleren na te denken over hun eigen rol op internet
  • MOOC Programmeren – De TU Delft heeft een MOOC ontwikkeld waarbij kinderen spelenderwijs leren programmeren
  • Schoolstudio – Creatieve workshops film maken, mediawijsheid en 21ste eeuwse vaardigheden
  • Films maken met de klas – Hoe maak je een filmpje en waar moet je allemaal aan denken? (groep 3 t/m 8)
  • Avonturen in het donker – Hoe laat je leerlingen spelenderwijs ontdekken wat er allemaal bij een film maken komt kijken? Hoe kijk je een film en bespreek je de beelden met je leerlingen? Voor de groepen 5 tot en met 8
  • Help! Een robot! – Patsboem! heeft in samenwerking met Mirjam Verloop een les  gemaakt waarin kinderen nadenken over een toekomst met robots. Zie ook de doorlopende leerlijnen voor geschikt lesmateriaal in de onder- en bovenbouw
  • Samen Mediawijs – Ga samen met je klas in gesprek over mediawijsheid met het gratis lesmateriaal van Edupos
  • Beroemd worden – KlasseTV heeft een lespakket voor groep 7 en 8 gelanceerd over beroemd zijn: wat komt er allemaal bij mijken en wat is de rol van auteursrecht hierin? Het pakket is te combineren met Auteursrecht ontdekken
  • Auteursrecht ontdekken – Dit lespakket van KlasseTV neemt je verder mee in de wereld van auteursrecht: wat is auteursrecht en waarom bestaat het? En wat kun je er allemaal mee? Het pakket is te combineren met Beroemd worden
Lesmateriaal voor het voortgezet onderwijs
  • Mediawijsheid in de klas – Achtergrondinformatie en lesmateriaal in één boek, inclusief online werkbladen en andere materialen
  • vomediawijs en vmbomediawijs – Diverse lessen en video’s mediawijsheid
  • Mediabegrip.nl – Online lesmethode voor mediawijsheid (onderbouw)
  • Social Media Rijbewijs – 10 klassikale lessen over mediawijsheid en digitale vaardigheden – beschikbaar in diverse varianten
  • It’s up to you – Interactieve film die leerlingen bewust maakt van hun rol bij cyberpesten
  • Medialogica in de klas – Reeks filmpjes om met leerlingen in discussie te gaan over mediawijsheid en (de werking van) media
  • Les identiteitsfraude – Mentorles over de gevolgen van identiteitsfraude en de rol je je daar zelf in speelt
  • Kijk op media – 4 lessen en een opdracht rondom de mediawijsheidcompetenties
  • Web We Want – Handboek voor jongeren over online rechten en plichten, vrijheid van meningsuiting, auteursrecht en privacy
  • Nieuws in de klas – Helpt docenten om nieuwsmedia in hun lesprogramma te verwerken
  • Medialessen – Verzamelplaats van lessen over media
  • NieuwsMakers – Gratis lespakket waarmee leerlingen zelf nieuws leren maken en publiceren
  • Like – interactieve theatervoorstelling over pesten, groepsdruk, buitengesloten worden en de invloed die sociale media hierop heeft
  • Virtual reality in de klas – Kennisnet ontwikkelde een docentenhandleiding en werkblad om leerlingen kennis te laten maken met VR
  • maX Music – creatieve workshops over het bewerken van media en het herkennen van echt en ‘gekleurd’
  • Verkiezingen in het nieuws – Gratis lesbundel waarin leerlingen zich aan de hand van het nieuws verdiepen in de verkiezingen, de actuele politiek en leren zij kritisch kijken naar berichtgeving.
  • Nationaal Media Paspoort – Gratis programma bestaande uit 7 lessen/activiteiten rondom mediawijsheid voor onderbouw en bovenbouw
  • Watvoormediamakerbenjij.nl – Leuke quiz met filmpjes die klassikaal (via smartphones) gemaakt wordt, over online mediagedrag rondom thema’s als privacy en fact-checken
  • Digitale leerlijn basisvaardigheden – De Christelijke Scholengemeenschap Veenendaal heeft deze leerlijn voor brugklassers gemaakt
  • My True Story – Lespakket van Cubiss over sexting om dit onderwerp bespreekbaar te maken in de klas
Lesmateriaal voor het mbo
Ook in het mbo heeft het thema mediawijsheid inmiddels prioriteit gekregen:

  • Mediawijsheid in de klas – Achtergrondinformatie en lesmateriaal in één boek, inclusief online werkbladen en andere materialen
  • De Lesmethode Online Profilering – 5 workshops die leerlingen helpt hun online profiel te verbeteren
  • Het Practoraat Sociale Media biedt specifieke lessen mediawijsheid voor het mbo
  • Les identiteitsfraude – Mentorles over de gevolgen van identiteitsfraude en de rol je je daar zelf in speelt
  • Het platform social media in het mbo helpt scholen om aan de slag te gaan met sociale media, mediawijsheid en webtools
  • Like – interactieve theatervoorstelling over pesten, groepsdruk, buitengesloten worden en de invloed die sociale media hierop heeft
  • Nationaal Media Paspoort – Gratis programma bestaande uit 7 lessen/activiteiten rondom mediawijsheid voor het vmbo en mbo
  • In hoeverre zijn de media een betrouwbare gids? Medialogica in de klas brengt het gesprek hierover op gang
Lesmateriaal voor het hbo
Lesmateriaal voor speciaal onderwijs en praktijkonderwijs
  • Slim, Verstandig en Handig met Media heeft als doel de leerlingen bewust te maken van hun mediagebruik
  • Ik ben digitaal competent is een gezamenlijk leertraject met opdrachten, antwoordbladen en digitips
  • Schoolstudio – Creatieve workshops film maken, mediawijsheid en 21ste eeuwse vaardigheden
  • Speel met je klas of groep de Media Wiz Quiz en praat over wat je wel en niet kan doen op sociale media. De bijbehorende spelkaarten zijn hier te downloaden. De Quiz is bedoeld voor leerlingen in de bovenbouw van het speciaal onderwijs of in de onderbouw van het voortgezet speciaal onderwijs

Lesmateriaal per thema

Ook zijn er lespakketten of -ideeën die specifiek over één onderdeel gaan:

Cyberpesten
De meeste lessen behandelen digitaal pesten als onderdeel van een compleet lespakket mediawijsheid. Zie hierboven. Kijk voor praktische tips ook in ons dossier Online pesten.

Dit zijn enkele ‘losse’ lespakketten en -ideeën:

Programmeren en computational thinking
Kijk voor lesmateriaal om kinderen te leren programmeren in ons dossier programmeren.
Informatievaardigheden en nieuws

Er bestaat een aantal leuke lesprogramma’s omtrent informatievaardigheden en nieuws. De bekendste zijn:

  • De Jeugdkrakercompetitie is voor leerlingen in groep 7 en 8 van de basisschool
  • In hoeverre zijn de media een betrouwbare gids? Medialogica in de klas brengt het gesprek hierover op gang in het vo, mbo en hbo
  • Webdetective is een gratis online cursus informatievaardigheden voor leerlingen tussen 10 en 16 jaar
  • Kinderen uit groep 7 en 8 kunnen op geheimagentaap.nl een game spelen waarin ze aantal vragen moeten beantwoorden om de wereld te kunnen redden. De resultaten worden opgestuurd naar de leerkracht zodat hij/zij een indruk krijgt van de informatievaardigheid van zijn/haar klas
  • De Bibliotheek op school biedt een leermiddelengids informatievaardigheden
  • Codename Future en Stichting Nieuws in de klas ontwikkelden een gratis lespakket rondom informatievaardigheden voor leerjaren 1, 2 en 3 van vmbo, havo en vwo.
  • Voor leerlingen in de hoogste klassen van het vwo bestaat de online cursus Bronnenwijzer. Hiermee leren ze hoe ze gratis gebruik kunnen maken van de resultaten van wetenschappelijk onderzoek voor hun profielwerkstuk
  • De frisse blik biedt verschillende (film)projecten waarmee leerlingen o.a. leren om begrijpend en kritisch te kijken naar het nieuws en non-fictie media
  • Nieuws in de klas biedt een lesbundel Verkiezingen in het nieuws voor het vo. Aan de hand van het nieuws verdiepen leerlingen zich in de verkiezingen, de actuele politiek en leren zij kritisch kijken naar berichtgeving
  • Deze checklist van Nieuws in de klas helpt verder bij het beoordelen en waarderen van berichtgeving
  • Mediaspoor is een doorlopende leerlijn voor groep 1 t/m groep 8 in het basisonderwijs met de focus op informatievaardigheden. De lesmodules kun je gratis downloaden of online gebruiken op het digibord
  • Blits studievaardigheden is een doorgaande leerlijn voor groep 5 tot en met 8 in het basisonderwijs. Kinderen leren hoe zij verschillende informatiebronnen lezen, begrijpen en verwerken, waaronder internet
  • Lessenreeks informatievaardigheden van Cubiss voor de leerjaren 1 t/m 3 van het vo op het gebied van informatie vinden, verwerken en delen
  • In het lesprogramma De Baas Op Internet leren kinderen tussen de 10 en 14 jaar over de belangrijkste spelers op het web, wat data zijn, hoe Snapchat werkt en wat een cookie is

Bekijk ook het dossier Nepnieuws en het dossier Informatievaardigheden.

Spreekbeurten en werkstukken: auteursrecht op internet
Mag je een filmpje van internet gebruiken voor je spreekbeurt? Of zomaar een foto van je vrienden op Instagram plaatsen? Wat zijn de do’s & don’ts op het gebied van auteursrechten?

Kijk voor meer tips in ons dossier Auteursrechten.

Natuuronderwijs
Smartphones in de klas zijn voor veel docenten een ergernis. Maar je kunt ze ook op een positieve manier inzetten, bijvoorbeeld voor natuuronderwijs. Het boek Met je smartphone het bos in staat boordevol lesideeën.

Aan scholen wordt een zogenaamde ‘inspiratiebox’ beschikbaar gesteld, met daarin o.a. voldoende smartphones voor de hele klas.

Beeldgeletterdheid

Op het gebied van beeldgeletterdheid is divers lesmateriaal beschikbaar:

In het dossier Mediawijze leraren vind je uitgebreide tips, tools en workshops voor leerkrachten & docenten.

Veelgestelde vragen

Wat is een goed anti-pestprogramma?

Staatssecretaris Sander Dekker (Onderwijs) en Kinderombudsman Marc Dullaert lieten in 2014 een onafhankelijke commissie 61 anti-pestmethodes onderzoeken. Daaruit blijkt dat 13 anti-pestmethodes ‘veelbelovend’ danwel ‘kansrijk’ zijn.

» Lees hier de beoordeling van de anti-pestprogramma’s

Hoe wordt een leraar zelf mediawijs?

In het Nederlandse onderwijs vraagt in toenemende mate van leraren dat zij zelf ook mediawijs zijn.

Wat moet je dan kennen / kunnen? Een uitgebreid overzicht van de mogelijkheden vind je in het dossier Mediawijze leraren.

Wat zijn 21e eeuwse vaardigheden?

Dat zijn de vaardigheden die we nodig hebben in de 21ste eeuw. We zien dat bedrijven, universiteiten en opleidingsinstituten steeds minder belang hechten aan kennis en steeds méér belang aan vaardigheden als:

  • Samenwerken
  • Creativiteit
  • Ict-geletterdheid
  • Communiceren
  • Probleemoplossend vermogen
  • Kritisch denken
  • Sociale en culturele vaardigheden

De 21e eeuwse vaardigheden worden ook wel 21st century skills genoemd. Ook programmeren is een 21st century skill.

Tip: Cubiss heeft een online cursus 21e eeuwse vaardigheden ontwikkeld voor het onderwijs, mediacoaches en bibliotheken waarin bovenstaande vaardigheden worden behandeld.

Wat is een mediacoach?

Een mediacoach is gespecialiseerd in het begeleiden bij mediawijsheid. Ze helpen kinderen, jongeren én ouderen om (nieuwe en traditionele) media slim, leuk en juist gedoseerd te gebruiken.

Mediacoaches zijn vaak in dienst bij een bibliotheek, een school of (jeugd)hulpverlening. Er zijn ook zelfstandig werkende mediacoaches.

Meer weten?

Wil je meer weten over lesmateriaal, dan kunnen deze organisaties je helpen:

Lesmethodes mediawijsheid en digitale vaardigheden voor het PO, VO en MBO

Vanuit steeds veranderend perspectief belicht EYE de film als kunst, amusement en deel van de digitale beeldcultuur

Helpt scholen handen en voeten te geven aan mediawijsheid met o.a. medialessen en een visiespel.

Probeert zoveel mogelijk mensen immuun maken voor misleiding en polarisatie door desinformatie

Leert kinderen en jongeren in diverse workshops creatief werken met media

Helpt docenten nieuwsmedia in hun lesprogramma te verwerken

Educatief theater over (online) pesten, groepsdruk en de belevingswereld van jongeren tussen 12 en 18 jaar

Publieke ict-partner voor het onderwijs

Online lesmethode voor mediawijsheid

Zoekmachine voor kinderen

Overzicht van educatieve apps voor het onderwijs

Community van scholen ter bevordering van de mediawijsheid van leerlingen in het voortgezet onderwijs in Nederland

Hét centrum voor praktische media-educatie

Ontdekmedia, de makkelijkste hulp bij mediawijs onderwijs

Regelt een gratis gastles programmeren voor groep 7 of 8

Biedt een doorgaande leerlijn mediawijsheid voor de basisschool

Werkt aan leesmotivatie en verbeterde informatievaardigheden op basis- en middelbare scholen

Op mbomediawijs.nl kun je mediawijsheidlessen vinden voor het mbo.