Veilig online Sociaal met media

Online pesten

Stop (digitaal) pesten en cyberpesten » tips en lespakket

Online pesten, cyberpesten, digitaal pesten: het zijn allemaal termen die we gebruiken voor pestgedrag via sociale media.

Beschermd door anonimiteit gaat cyberpesten veel verder dan andere vormen van pesten.

Wat is cyberpesten?

Digitaal pesten kan op veel manieren. Online pesten mensen, vooral scholieren, elkaar door:

  • Misbruik van privégegevens (zoals het stelen van wachtwoorden of het aanmaken van nep-accounts)
  • Uitsluiting in whatsapp-groepen
  • Het verspreiden van beeldmateriaal (zoals intieme foto’s of filmpjes van mishandeling)
  • Dreigtweets en haatposts (via apps als Sayat.me)

Wat kun je doen om (cyber)pesten te voorkomen?

Het helpt om een kind weerbaar te maken. Praat met kinderen over wat zij doen op internet en maak afspraken:

  • Deel nooit privégegevens, zoals naam, adres, telefoonnummer of de naam van je school
  • Verzin (samen) een goede nickname
  • Scherm je profiel zoveel mogelijk af; ‘alleen voor vrienden’ is de beste optie
  • Plaats alleen neutrale foto’s (geen sexy foto’s) of beter nog; helemaal geen foto’s waarop je gezicht herkenbaar is
  • Wees selectief in het accepteren van een vriendschapsverzoek; doe dit alleen wanneer je iemand in het echte leven ooit hebt ontmoet
  • Verwijder onbekende mensen uit je vriendenlijst
  • Houd wachtwoorden en inloggegevens altijd geheim: ook voor je beste vrienden
  • Niet schelden en geen mensen kwetsen, dat zou je in het echt ook niet doen
  • Heb je iets vervelends gezien of meegemaakt? Vertel het aan iemand die je vertrouwt, bijvoorbeeld een ouder, buurvrouw of leerkracht. Bij onze FAQ’s staan instanties die je verder kunnen helpen.

Wat kun je doen om (cyber)pesten aan te pakken?

Krijgt een kind toch te maken met online pesten, doe dan het volgende:

  • Complimenteer dat het kind naar je is toegekomen
  • Een kind dat wordt gepest, heeft in eerste instantie behoefte aan steun
  • Luister naar hem/haar en neem zijn/haar verhaal serieus
  • Onderneem niet meteen actie
  • Bedenk eerst (samen met je kind) wat de beste aanpak is
  • Stap pas na overleg met het kind naar school en/of ouders en/of andere partijen
  • Pak internet (of de computer of tablet) niet af. Het lijkt misschien een oplossing, maar het is oneerlijk om een kind zo’n zware straf te geven terwijl hij/zij eigenlijk slachtoffer is

Adviseer het kind om het volgende te doen:

  • Reageer niet op de posts, berichtjes of filmpjes
  • Bewaar alle posts, berichtjes of filmpjes. Sla ze op of maak er screenshots/foto’s van. Het kan dienen als bewijsmateriaal
  • Aangifte doen? Kijk dan op vraaghetdepolitie.nl
  • Blokkeer degene die je lastig valt
  • Staan de filmpjes of berichten op een platform of website? Benader de eigenaar en vraag om het materiaal te laten verwijderen (maak eerst foto’s als bewijsmateriaal)

» Leer kinderen om voor elkaar op te komen in plaats van toe te kijken als omstander. Met deze tips stimuleer je upstander-gedrag
» Doxing, shaming en online haat? Dit moet je weten over kwetsend gedrag online
» 10 tips om in actie te komen bij online discriminatie

Wat kun je als school doen tegen (cyber)pesten?

Sinds 1 augustus 2015 is de Wet Sociale Veiligheid op Scholen van kracht. Deze wet wordt ook wel de Antipestwet genoemd. Deze wet verplicht een schoolbestuur om te zorgen voor sociale veiligheid op hun school. Ze mogen zelf bepalen hoe ze dit aanpakken. Er zijn diverse hulpmiddelen:

Uit onderzoek blijkt dat pesten in het basisonderwijs goed tegen gegaan kan worden met de juiste inzet van anti-pestprogramma’s. Het tegengaan van pesten op het voortgezet onderwijs is complexer door onder andere de mate waarin pesten buiten bereik van leerkrachten via sociale media plaatsvindt. Het blijkt effectief om leerlingen zelf te vragen of zij met pesten te maken hebben; vaak vertellen zij dit niet uit zichzelf.

Lesmateriaal over cyberpesten

In ons dossier Lesmateriaal vind je een overzicht van beschikbaar lesmateriaal over cyberpesten.

» Hoe ga je in gesprek over online sociaal gedrag? Gebruik deze gesprekstips en materialen

Speel MediaMasters

MediaMasters is een spannende serious game over de kansen en gevaren van (digitale) media, speciaal voor groep 7 en 8. Door het spelen van de game bouwen leerlingen basiskennis op over mediawijsheid. Hoe ga je mediawijs om met WhatsApp, online pesten, cybercriminaliteit en gamen? Leerlingen gaan in de klas én thuis de mediawijze uitdagingen aan en bundelen hun krachten om MediaMissies te volbrengen.

» Speel MediaMasters

Veelgestelde vragen

Welke vormen van kwetsend gedrag zijn er online?

Op sociale media kunnen we vrijwel alles zeggen en delen. We geven elkaar complimenten en likes, maar net zo vaak delen we boze en kwetsende berichten. Om aandacht te besteden aan een socialere online wereld, is het goed om te weten welke vormen van kwetsend gedrag er zijn. Een paar vormen toegelicht:

Haatberichten & bedreiging

Iemand kan haatberichten sturen om onwaarheden te verspreiden, om de mening van anderen te beïnvloeden, om onrust te veroorzaken of om boosheid over een onderwerp kenbaar te maken. Soms gaat het zo ver, dat mensen bedreigd worden. Bijvoorbeeld met geweld of chantage. Dreigberichten worden door de politie erg serieus genomen.

» Lees meer over dreig- en haatberichten en hoe je ermee omgaat

Doxing

Doxing, waarschijnlijk heb je dit woord wel eens voorbij zien komen. Vaak gaat het over politici, journalisten op opiniemakers die ‘gedoxt’ worden. Doxing betekent dat iemand met kwade bedoelingen persoonlijke informatie van een ander deelt. De dader wil zijn doelwit bijvoorbeeld angst aanjagen het privéadres van iemand bekend te maken: “Ik weet waar je woont, dus pas op je woorden”.

» Lees meer over doxing en hoe je het voorkomt

Online pesten

Online pesten, cyberpesten, digitaal pesten: het zijn allemaal woorden die we gebruiken voor pestgedrag via sociale media. Hiervan spreken we wanneer iemand herhaaldelijk, opzettelijk schadelijke inhoud naar of over een slachtoffer verstuurt of deelt. Beschermd door anonimiteit gaat cyberpesten veel verder dan andere vormen van pesten.

» Lees meer over online pesten en hoe je ermee omgaat

Shaming en exposing

Online shaming is een vorm van public shaming waarbij mensen online worden vernederd, bijvoorbeeld op sociale media. Sommige slachtoffers hebben hier nog jaren last van.

Een onderdeel van online shaming is het zogenaamde shame sexting. Shame sexting ontstaat als een van de twee partijen seksueel getinte beelden met anderen deelt, met het doel om de ander te kwetsen. Dat heet ook wel ‘exposing’: beelden worden ongevraagd verspreid op internet. Het slachtoffer wordt veroordeeld om het maken van de beelden.

» Lees meer over shame sexting

Trollen

Een internettrol probeert online onrust te stoken en ruzie, discussies of emotionele reacties uit te lokken bij anderen. Dat kan bijvoorbeeld door te beledigen of schokkende meningen of beelden te delen. Veel trollen doen dit uit verveling en voor de lol. Maar het kan ook zijn om opzettelijk het publieke debat te beïnvloeden.

» Lees meer over trollen op Stoppestennu.nl

Online discriminatie & hatespeech

Ook op internet vindt discriminatie plaats. Dat betekent dat mensen anders worden behandeld, worden achtergesteld of uitgesloten op basis van (persoonlijke) kenmerken. Bijvoorbeeld je huidskleur, beperking, geslacht of leeftijd.

Een vorm van discriminerend gedrag is hatespeech, of haatspraak. Iemand plaatst haatdragende opmerkingen of roept haat op tegen een groep die in de minderheid is. Hierbij gebruikt diegene agressieve, gewelddadige of beledigende taal, die is gericht op een specifieke groep mensen met een gedeelde eigenschap. Denk aan dezelfde huidskleur, etniciteit of politieke voorkeur.

» In de online training #DatMeenJeNiet leer je over de verschillende vormen van discriminatie en hoe je hiermee omgaat

Cancelen

Cancelen is een manier om iemand te boycotten of uit te sluiten. Het is een vorm van een publieke schandpaal, waarbij een persoon of bedrijf dat iets onwenselijks heeft gedaan terecht wordt gewezen. Cancelen gebeurt bijvoorbeeld wanneer iemand een controversiële uitspraak heeft gedaan. Op sociale media wordt dan opgeroepen om diegene te cancelen. Omdat dit vaak gebeurt wordt er ook wel gesproken over cancelcultuur.

Cancelen is te zien als een vorm van kwetsend gedrag, wanneer iemand onterecht wordt gecanceld of wanneer de gevolgen buitenproportioneel groot zijn. Het kan ook gezien worden als een positieve manier van sociale controle, waarbij mensen (met macht) worden aangesproken op ongewenst gedrag.

» Bekijk ook de tips in het kader van de Week van de Mediawijsheid voor het stimuleren van prosociaal gedrag
» En deze tips om zelf in actie te komen bij kwetsend gedrag

like en cancel week van de mediawijsheid

Ik word gepest. Waar kan ik terecht?

Er zijn diverse meldpunten waar je terecht kunt voor hulp en advies bij (online) pesten:

Wat is een goed anti-pestprogramma?

Er zijn veel antipestprogramma’s. Om tot een wetenschappelijk verantwoorde validatie van deze programma’s te komen, is in 2013 de onafhankelijke Commissie Antipestprogramma’s opgesteld.

Deze commissie beoordeelde in 2018 voor het laatst welke programma’s aan al hun criteria, en welke progamma’s aan een aantal criteria voldoen.

» Lees hier de meest recente beoordeling van verschillende antipestprogramma’s

Wat is KiVa?

KiVa is een schoolbreed programma, gericht op positieve groepsvorming en het versterken van de sociale veiligheid op basisscholen. De nadruk ligt daarbij op de groep als geheel.

KiVa is goedgekeurd door het Nederlands Jeugdinstituut (NJi). Daarnaast heeft de Rijksuniversiteit Groningen tussen 2012 en 2014 onderzoek gedaan naar KiVa, waaruit o.a. bleek dat KiVa effectief is in het tegengaan van pesten (preventief) en het oplossen daarvan (curatief) en leerkrachten vaardigheden aanleert om groepsproblemen te voorkomen en te verhelpen.

Waarom pesten kinderen elkaar?

Bij kinderen zijn de hersenen onvoldoende in staat om consequenties (op de langere termijn) te overzien.

  • Zij zijn zich (nog) niet bewust van de openbaarheid van internet. Ze stappen makkelijk over een (juridische) grens zonder zich daar bewust van te zijn.
  • Ze kunnen een situatie niet goed vanuit andermans standpunt bekijken. Kinderen en pubers zijn op dat vlak nog erg egocentrisch; ze denken vanuit zichzelf. De anonimiteit van sociale media versterkt dit effect. Een veelgehoord argument is: “het was grappig bedoeld.”
Welke tips geven kinderen zelf om (online) pesten tegen te gaan?

Het is belangrijk om kinderen te betrekken bij de aanpak tegen pesten. Zij weten als geen ander wat er speelt op het schoolplein, in de klas en online.

Op Pestweb delen kinderen hun ervaringen en geven (en krijgen) zij advies over omgaan met pesten.

In verschillende programma’s van Zapp praten kinderen over pesten.

In het Handboek tegen pesten van de Nationale Academie voor Media & Maatschappij staan tips door en voor jongeren verzameld. Bijvoorbeeld:

  • Opvoeders kunnen het goede voorbeeld geven door zelf niet te pesten, te schelden of onnodig negatief te praten over anderen
  • Een diverse vriendengroep kan ervoor zorgen dat je meer empathie hebt voor mensen die anders zijn dan jij
  • Laat leerlingen meedenken als er iets misgaat in de klas of online
Hoe ga je in gesprek over online sociaal gedrag?

Op sociale media communiceren we snel en massaal. Zorgvuldigheid, privacy en even tot tien tellen schieten er daardoor vaak bij in. Het is inmiddels geen taboe meer dat we schokkende beelden, kwetsende teksten of privacygevoelige informatie delen. Hoe kun je online omgangsvormen verbeteren? Ga erover in gesprek met deze tips:

Wat is jouw rol als maker en deler?

Ga met elkaar in gesprek over hoe we op een respectvolle manier media kunnen maken en delen:

  • Wie bepaalt wat er over een ander online mag worden gezet?
  • Wat deel je wel, wat niet?
  • En waarom (niet)? Welke redenen heb je bij het (niet) plaatsen of delen van content?
  • Wat is het effect van wat jij online plaatst of deelt? Hoe komt het over op een ander?
  • Mag je ongevraagd foto’s van anderen op Facebook of Instagram zetten? Of moet je eerst toestemming vragen?
  • Kun je op internet feedback geven in gewone bewoordingen?

Discussievragen over online gedrag en respect

Door in discussie te gaan, stimuleer je actief nadenken en reflecteren op het eigen online gedrag, en of dat voldoende respectvol is. Gebruik deze stellingen om voor te leggen:

  • Ik ben een mediamaker
  • Ik tel tot tien voordat ik reageer op sociale media
  • Iedereen mag ongevraagd foto’s en filmpjes van mij op Instagram plaatsen
  • Als ik denk dat een berichtje niet klopt, check ik het voordat ik het deel of erop reageer
  • Ik vind dat ik alle muziek, films en plaatjes mag gebruiken die ik online kan vinden
  • Als ik een kwetsend filmpje doorstuur, ben ik medeverantwoordelijk voor de gevolgen

Handige materialen om mee aan de slag te gaan

like en cancel week van de mediawijsheid

Hoe grijp je in bij online discriminatie?

Ook online worden mensen gediscrimineerd. Iemand wordt anders behandeld, achtergesteld of uitgesloten op basis van kenmerken zoals huidskleur, beperking, geslacht of leeftijd. Zie je op internet een agressief, gewelddadig of beledigend bericht dat haat oproept tegen een persoon of een groep die in de minderheid is? Dan kan het lastig zijn om hierop te reageren. Hoe kom je toch voor jezelf of anderen op?

10 tips om in te grijpen bij online discriminatie

Stel, je ziet op sociale media een discriminerende opmerking, gericht tegen jou of een ander. Hoe kun je ingrijpen? Movisie stelde deze tips op:

  1. Check eerst het account van de persoon die een discriminerende post heeft geplaatst
    Zo kun je achterhalen of het niet een nepaccount of ‘troll’ is. Bekijk o.a. de profielfoto en check wat voor soort berichten iemand plaatst, wanneer en hoe vaak.
  1. Grijp samen in
    Spreek je als groep (collega’s, scholieren of studenten, vrienden) uit tegen haatdragende berichten. Uit onderzoek blijkt dat online counterspeech vanuit een groep kan zorgen dat haatdragende gesprekken veranderen in meer neutrale of zelfs positieve gesprekken.
  1. Focus je op je doel
    Denk na over wat je wilt bereiken met jouw reactie of post.
  1. Zachte of harde confrontatie
    Denk na over de manier waarop je het gesprek aan wilt gaan. Bij een zachte confrontatie ga je op een positievere en respectvolle manier het gesprek aan. Bij een harde confrontatie confronteer je iemand ermee dat hij of zij discriminerend bezig is op een meer negatieve en directe manier. Vragen nodigen meer uit tot zelfreflectie terwijl men bij statements sneller geneigd is om te reageren met tegenargumenten.
  1. Deel gevoelens en ervaringen
    Daders staan namelijk vaak niet stil bij wat hun gedrag veroorzaakt bij slachtoffers. Vooral online blijven de gevolgen van racisme onzichtbaar van daders doordat de daders geen fysieke reactie zien bij het slachtoffer. Ook kan het helpen om aan de dader te vragen om zich in te leven in het slachtoffer.
  1. Benadruk overeenkomsten
    Het kan ook effectief zijn om overeenkomsten tussen degene die een discriminerende opmerking maakt en jezelf te benadrukken.
  1. Spreek de dader aan op positieve waarden, normen en eigenschappen
    Ook mensen die openlijk discrimineren, hebben vaak normen en waarden die ervan uitgaan dat je anderen gelijk en respectvol moet behandelen. Het is aan te raden om deze normen en waarden ‘te activeren’ bij de dader.
    Een voorbeeld is: ‘Ik ben verbaasd dat je dat zegt/doet, aangezien ik dacht dat jij gelijkwaardigheid belangrijk vindt.’
  1. Neem jezelf in bescherming
    Dat ingrijpen effectief kan zijn, betekent niet dat het in elke situatie slim is om met mensen in discussie te gaan. Soms kun je namelijk aan een bepaalde reactie al zien dat iemand eigenlijk een ‘trol’ is en probeert mensen uit de tent te lokken. Wanneer dit het geval is of wanneer iemand een extreem andere mening heeft dan jij, heeft het weinig zin om eindeloos in discussie te gaan.
  1. Bepaal wie het beste kan reageren
    Denk na over wie het beste kan reageren op een discriminerend bericht. Wanneer je online een discriminerende uiting tegenkomt die je als kwetsend ervaart, kan het soms lastig zijn om hier zelf op een effectieve manier op te reageren. Zeker als je vanuit een persoonlijk account reageert, moet je eigen veiligheid altijd voorop staan. Soms  kan het goed zijn om anderen, zoals je vrienden of je volgers, te vragen om namens jou hierop te reageren.
  1. Meld online discriminatie
    Zie je een discriminerende uiting op sociale media? Maak hier dan een melding van zodat deze discriminerende uiting kan worden verwijderd. Je kunt dit melden bij de website of platform zelf of bij het Meldpunt Internet Discriminatie (MiND).

Lees ook dit artikel van Movisie

Wat werkt juist niet als je in wilt grijpen?

Movisie geeft ook tips over wat je beter niet kunt doen:

  • Negatief bericht delen of ‘upvoten’ door het bericht negatieve likes te geven. Zo geef je het bericht meer aandacht en verschijnt het dus op meer tijdlijnen.
  • Reageren op oude berichten. Dit kan ervoor zorgen dat je een gesprek opnieuw aanwakker en dat mensen die het niet gezien hadden dit alsnog te zien krijgen. Timing is daarom alles. Of-tewel: reageer direct, hierdoor zet je een sociale norm neer dat discriminatie niet oké is.
  • Herhaling van stereotypen, óók als je ze daarna weer onderuit haalt.
  • Te veel aandacht geven aan de extreme geluiden.
  • Reageren op een ‘trol’ of op nepaccount.
  • (Eindeloos) in discussie gaan

» In de online training #DatMeenJeNiet leer je over de verschillende vormen van discriminatie en hoe je hiermee omgaat

» Bekijk ook de tips in het kader van de Week van de Mediawijsheid voor het stimuleren van prosociaal gedrag
» En deze tips om zelf in actie te komen bij kwetsend gedrag

like en cancel week van de mediawijsheid

Hoe moedig je online (pro)sociaal gedrag aan?

Tegenwoordig zijn online trollen of gemene berichten niet meer weg te denken van (sociale) media. Hoe kun je juist positief en online prosociaal gedrag stimuleren?

Wat is prosociaal gedrag?

Prosociaal gedrag is dat wat je doet om anderen te helpen of zich beter te laten voelen. Dit gebeurt in het echte leven en online. Denk bijvoorbeeld aan online iemand opvrolijken of troosten, reageren op berichten waarin mensen om hulp vragen, geld doneren of een petitie ondertekenen.

Bitescience heeft op basis van wetenschappelijk onderzoek verschillende manieren op een rijtje gezet om online prosociaal gedrag aan te moedigen:

  1. Geef het goede voorbeeld. Wanneer je iemand ziet die iets aardigs doet voor een ander, zoals iemand troosten, werkt dat aanstekelijk. Rolmodellen (zoals leraren, ouders of influencers) hebben dus veel invloed.
  2. Geef positieve feedback. Doet iemand iets aardigs voor een ander? Laat het weten! Bijvoorbeeld met een reactie op Instagram of een offline compliment
  3. Bied sociale steun. Online of offline steun kan veel voor een ander betekenen. Als je je online gesteund voelt, gedraag je je ook prosocialer naar anderen toe
  4. Train mindfulness. Mindfulness is de vaardigheid om bewust aanwezig te zijn in het hier en nu zonder te oordelen. Dat zorgt ervoor dat je eerder anderen wilt helpen en dat je online berichten beter kan begrijpen.
  5. Creëer verantwoordelijkheidsgevoel. Als je iemand verantwoordelijk maakt voor het eigen gedrag, zal diegene minder snel meedoen met het slechte gedrag van anderen
  6. Versterk het zelfvertrouwen in online en offline sociale vaardigheden. Als je je offline zelfverzekerd voelt, zal je dat online ook sneller zijn
  7. Kijk en luister naar betekenisvolle media, zoals inspirerende films of podcasts. Daardoor voel je je meer verbonden en kun je meer met anderen meeleven. Lees meer over wat betekenisvolle media zijn.

Meer informatie:

Meer weten?

Wil je hulp en/of meer informatie, dan helpen deze organisaties je op weg:

Informatie-, expertise- en kenniscentrum over pesten

Opleiding gericht op mensen werkzaam met jeugd en geeft recht op het certificaat ‘Social Media Professional'

Deskundigen geven antwoord op vragen over kinderen en media

Opleiding die o.a. ingaat op de maatschappelijke context van pesten en digitaal pesten

Website voor kinderen, jongeren, ouders en leerkrachten over pesten op school

Voor kinderen met problemen of die gewoon even met iemand willen praten

Meldknop.nl - Iets vervelends gebeurd op internet? Meld het hier!

Workshops, trainingen en educatief-theater

Biedt deskundigheidsbevordering voor (opvoed)professionals op het gebied van mediawijsheid

Educatief theater over (online) pesten, groepsdruk en de belevingswereld van jongeren tussen 12 en 18 jaar

Workshops, lezingen en presentaties en een speciale pagina met informatie over digitaal pesten.

Interactieve film 'It's up to you' maakt jongeren bewuster van hun rol in pesten

Ken je Kracht geeft trainingen en workshops over pesten voor kinderen, ouders en leerkrachten.

Aware Online zorgt bij verschillende doelgroepen voor bewustwording op het internet