Wat is digitaal nalatenschap?

Digitaal nalatenschap is alles wat je achterlaat op het gebied van data wanneer je overlijdt. Dit kunnen fysieke zaken zijn waar digitale bestanden op staan. Zoals een telefoon, een harde schijf of een computer. Maar het gaat ook over zaken die je hebt opgeslagen in de cloud. Zoals mailberichten, foto’s en video’s op sociale-mediaprofielen, of muziek die je luistert bij streamingdiensten.

Wanneer iemand overlijdt kan het voor nabestaanden belangrijk zijn om toegang te krijgen tot al deze zaken. Familie en vrienden kunnen bijvoorbeeld veel waarde hechten aan de foto’s en video’s van hun overleden dierbare. Daarom is het belangrijk om nu al na te denken over hoe jij je digitale nalatenschap wil overdragen aan je nabestaanden. Want het gevaar bestaat dat, wanneer je hier niet tijdig over nadenkt, je nabestaanden niet bij je data kunnen. 

Heb je invloed op wat er gebeurt met digitaal bezit na je dood?

Dat je nabestaanden automatisch toegang hebben tot jouw data is niet vanzelfsprekend. In de meeste gevallen verlenen techbedrijven zoals Apple, Google en Microsoft nabestaanden namelijk geen toegang tot accounts van overledenen. Tenzij de nabestaanden hier juridische stappen voor ondernemen. 

Techbedrijven kunnen dit doen omdat jij doorgaans niet zelf de baas bent over je account. Je bent een gebruiker, geen eigenaar. En dit heeft consequenties voor de zeggenschap die jij of je nabestaanden hebben over je data. Simpel gezegd betekent het dat techbedrijven bepalen wie er wel en wie er geen toegang tot je account krijgt. 

» De Consumentenbond heeft een overzicht gemaakt van stappen je bij verschillende diensten moet zetten om een account van een nabestaande te deactiveren. 

Dit is doorgaans vastgelegd in de algemene voorwaarden van deze partijen. Hierin zijn vaak bepalingen opgenomen waarin staat dat accounts van gebruikers niet overdraagbaar zijn en dat de gebruikersovereenkomst wordt beëindigd als de oorspronkelijke gebruiker overlijdt. Het is dus bijna onmogelijk om een account te erven. Uiteraard is het wel mogelijk om wachtwoorden van je apparaten en je accounts te delen met je nabestaanden. Maar volgens de meeste algemene voorwaarden mag je daar niet mee inloggen. 

Hoe zit het met je privacy na overlijden?

In Nederland kennen we sinds enkele jaren de Algemene Verordening Gegevensbescherming, bij veel Nederlanders beter bekend als de AVG. In deze verordening is opgenomen hoe organisaties moeten omgaan met je digitale privacy. Maar, in de AVG staat ook expliciet dat deze alleen geldt voor ‘natuurlijke personen’. Dat betekent dat de AVG niet van toepassing is op mensen die overleden zijn. Wat tot gevolg heeft dat je geen recht op privacy meer hebt na je overlijden. 

Wil jij privacy na je overlijden?

Omdat je officieel geen recht meer hebt op privacy na je overlijden, is het goed om bij leven vast na te denken over wat je wil dat er qua data allemaal van je achterblijft. Wil jij dat je nabestaanden in je data mogen kijken? En wat mogen ze dan allemaal inzien? Wil je dat ze al je WhatsAppjes kunnen teruglezen? Of mogen ze alleen foto’s en video’s bekijken?

Het is belangrijk hier bij leven al over na te denken en je wensen kenbaar te maken aan je dierbaren. Andersom is het ook belangrijk om te beseffen dat als jij toegang wil tot data van je overleden dierbare, je in die data ook zaken aan kan treffen die je niet verwacht. Een telefoon of een computer is vaak erg persoonlijk. Dus het kan goed zijn dat je hierin zaken aantreft die je verrassen of waar je van schrikt. Het is daarom belangrijk om na te denken over of je dat wil of niet. Omdat wanneer je schrikt van wat je tegenkomt, de rouw wellicht alleen maar zwaarder wordt. 

Dit kun je doen om je digitale nalatenschap goed te regelen

Je data kan na overlijden zeer belangrijk zijn voor je nabestaanden. Het is daarom verstandig bij leven goed na te denken over wat je wil dat er gebeurt met je digitale nalatenschap. Als je de volgende stappen neemt ben je goed voorbereid.

1. Bespreek het onderwerp met je dierbaren
   De dood kan een lastig onderwerp zijn om het over te hebben met je dierbaren. Toch is het belangrijk dit bij leven te doen, zodat je je wensen kenbaar kunt maken.
2. Breng in kaart wat je hebt aan fysieke apparaten
   Wanneer je het onderwerp aankaart is het goed om inzicht te hebben in wat je allemaal hebt aan fysieke digitale apparaten. Maak bijvoorbeeld een overzicht van wat je hebt aan telefoons, tablets, PC’s en harde schijven en bepaal wat er met elk apparaat moet gebeuren. Wil je dat je dierbaren ze erven? Of wil je ze vernietigd hebben? Zo vergeet je niks en zorg je ervoor dat je dierbaren een compleet overzicht hebben.
3. Breng in kaart wat voor accounts je hebt
   Als je je fysieke apparaten in kaart hebt gebracht, is het van belang in kaart te brengen wat voor online accounts je allemaal hebt. Zo weten je nabestaanden wat er allemaal is en welke accounts belangrijk zijn om veilig te stellen.
4. Bepaal wat er met je accounts moet gebeuren
   Als je een overzicht hebt van je accounts dan kan je per account bepalen wat er met die accounts moet gebeuren. Zo kan je ervoor kiezen je account op te zeggen, over te dragen aan je nabestaanden of te laten verwijderen.
5. Deel je wachtwoorden van je accounts en apparaten of wijs een legacy contact aan Wanneer je toegang tot je accounts wil overdragen aan je nabestaanden is het belangrijk om het wachtwoord te delen van je accounts. Dit kan je op verschillende manieren doen:
   1. Je kunt je wachtwoorden fysiek op papier zetten en je nabestaanden laten weten waar je dit papier bewaart.
   2. Ook kun je online een bestand aanmaken met wachtwoorden en dat bestand steeds updaten en delen met je dierbaren.
   3. Wat ook mogelijk is, is om een wachtwoordmanager te gebruiken zoals Lastpass of 1password. Een wachtwoordmanager is een online tool waarmee je maar één hoofdwachtwoord hoeft te onthouden en met dat hoofdwachtwoord heb je toegang tot alle accounts. Vaak kan je ook mensen machtigen met een wachtwoordmanager zodat na je overlijden mensen wel toegang hebben tot je data.
   4. Mocht je geen wachtwoorden willen delen dan kan je ook een legacy contact aanstellen bij bijvoorbeeld Facebook. Dit is iemand die jouw account beheert na je overlijden. Die persoon kan dan niet je privé berichten inzien maar kan wel je profielfoto wijzigen en nog berichten plaatsen op je account om bijvoorbeeld je vrienden te informeren over je overlijden
6. Noteer je digitale nalatenschap in je testament
   Ook in je testament kan je digitale zaken vastleggen. Bijvoorbeeld wie jouw digitale bezittingen krijgt na je overlijden of waar je wachtwoorden staan opgeslagen. Een notaris kan je helpen dit soort zaken rechtsgeldig vast te leggen.

Meer lezen

The post Digitaal nalatenschap appeared first on Mediawijsheid.nl.

Hoe zet je deze media in om je gezondheid te verbeteren en betere gewoontes te krijgen? En hoe zorg je dat intieme informatie over jouw lijf niet in verkeerde handen komt? Je leest het in dit dossier.

Wat is quantified self?

Quantified self is het meten van jezelf. Als je meer wilt weten over je eigen gezondheid, kan dat met wearables. Dit zijn apparaatjes die je op je lichaam draagt, waarmee je gegevens verzamelt over je hartslag, bloeddruk, slaap, en nog veel meer. Denk aan een smart watch, activiteitstracker of sporthorloge.

Met de app die bij je wearable hoort krijg je inzicht in je gezondheid. Je krijgt bijvoorbeeld tips over het verbeteren ervan of je kunt je sportprestaties vergelijken met die van je vrienden. Gezondheidsapps kunnen je motiveren om nog fitter, productiever en gezonder te worden.

Een van de manieren waarop gezondheidsapps en wearables je motiveren is het gebruik van spelelementen (ook wel gamification). Dat maakt werken aan je gezondheid een stuk leuker. De makers van de apps zorgen ervoor dat je beloond wordt als je je best doet en dat je eraan herinnerd wordt om je doelen te halen.

» Hier lees je meer over hoe gamification werkt

Wat heb ik aan wearables en gezondheidsapps?

Gezondheidsapps en wearables helpen je inzicht te krijgen in je leefstijl en gezondheid. Die informatie kan je inzetten bij het maken van keuzes om je gezondheid of gewoontes te verbeteren.

Uit onderzoek blijkt dat gezondheidsapps en dieet-apps kunnen helpen om meer te bewegen en gezonder te eten. Gebruikers worden zich bewuster van hun gezondheid, worden geactiveerd en leren over gezonde voeding. Ook bieden deze apps een sociaal aspect, doordat je je resultaten met anderen kunt delen.

Ook in de gezondheidszorg worden de kansen van wearables en apps benut. Wearables kunnen bijvoorbeeld gebruikt worden om mensen te helpen die worstelen met obesitas.

» Meer weten over digitale toepassingen in de zorg? Lees het dossier Digitale zorg

Wat zijn de risico’s van quantified self?

Lang niet alle gezondheidsapps zijn goed. Een slechte app kan je ten onrechte geruststellen en zo gezondheidsschade opleveren. Of andersom: gezonde mensen kunnen aanspraak maken op zorg die ze niet nodig hebben. Het Centrum voor Ethiek en Gezondheid pleit daarom voor een keurmerk voor goede apps.

Gezondheidsapps en wearables bieden inzicht in je lijf en gezondheid. Maar daarmee ben je nog niet gezonder. Het vraagt zelfdiscipline en inzicht om actie te ondernemen om je gezondheid te verbeteren.

Niet alle wearables en gezondheidsapps beschermen jouw privacy voldoende. Dat onderzocht de Consumentenbond (staat niet meer online). Wees je er daarom van bewust welke intieme informatie je deelt en met wie. Wie heeft er precies toegang tot de informatie over je lichaam? En wat zijn de gevolgen daarvan? Lees altijd goed met welke privacyvoorwaarden je akkoord gaat.

De tactieken die in apps worden toegepast om jou te motiveren, kunnen je gedrag beïnvloeden. Commerciële makers hebben niet altijd belang bij jouw gezondheid, maar willen wel graag dat je hun product zo intensief mogelijk gebruikt. Daarmee geef je hen namelijk waardevolle informatie voor adverteerders.

» Wil je meer tips om jouw online privacy te beschermen? Bekijk het dossier Privacy

Ga zelf aan de slag!

Nieuwsgierig geworden? 

• De GGD biedt een AppStore met geschikte gezondheidsapps die zijn getest aan de hand van gebruikersreacties én wetenschappelijk onderzoek
• Tijdens de workshop Wearables van Kleinkunstig maken scholieren uit het VO hun eigen, functionele wearable

Meer weten?

Wil je meer weten? Deze organisaties helpen je verder:

The post Quantified self appeared first on Mediawijsheid.nl.

Algoritmes worden steeds ingewikkelder en steeds vaker ingezet. Daardoor worden de mogelijkheden maar ook de invloed steeds groter.

Wat is een algoritme eigenlijk? Hoe werkt het? En hoe voorkomen we dat algoritmes te veel ons wereldbeeld beïnvloeden?

Wat zijn algoritmes?

Een algoritme is een wiskundige formule. In programmeertaal is het een instructie, een stukje code, om een probleem om te lossen.

De Nederlandse wiskundige Edsger Dijkstra bedacht bijvoorbeeld een beroemde formule om de kortste afstand tussen punt A en B te berekenen. Die zien we nu terug als algoritme in ons navigatiesysteem.

Met algoritmes kan de maker van tevoren bepalen wat er gebeurt in een bepaalde situatie. Zo weet een zelfrijdende auto dat deze moet remmen als er een kind oversteekt. En zo weet YouTube dat wanneer jij veel kattenfilmpjes kijkt, het je meer kattenfilmpjes kan aanbevelen omdat je die waarschijnlijk leuk vindt.

Wat is er mogelijk met algoritmes?

Algoritmes helpen ons om sneller informatie te verwerken en om ingewikkelde keuzes te maken. Ook maken algoritmes slimme technologie zoals kunstmatige intelligentie mogelijk.

Met algoritmes kan het aanbod op internet persoonlijker worden gemaakt. Wat jij tegenkomt op je tijdlijn en je zoekmachine, verschilt van wat iemand anders tegenkomt. Met algoritmes kunnen bedrijven slimmer reclame maken en specifieke aanbevelingen doen. En daardoor is het voor jou makkelijker om snel dingen te vinden die je waarschijnlijk interessant of leuk vindt.

» Hoe gepersonaliseerde reclame werkt lees je in het dossier Reclame & beïnvloeding

Technologie met algoritmes neemt veel werk uit handen, bijvoorbeeld in de zorg en het onderwijs. Zo wordt het aanvragen van een verzekering met algoritmes verwerkt en maakt technologie met algoritmes zorg op afstand mogelijk. Hierover lees je meer in het dossier Digitale zorg. In deze video zie je hoe journalisten algoritmes gebruiken om sneller te werken.

Ook kunnen algoritmes ons helpen om ingewikkelde vraagstukken beter te overzien. Zo houden gemeenten met behulp van algoritmes verkeersstromen in de gaten. En de politie probeert criminaliteit voor te zijn met voorspellende algoritmes, ook wel predictive policing genoemd. Dit soort algoritmes werken op basis van big data: een grote hoeveelheid gegevens, die we bijvoorbeeld (on)bewust achterlaten door ons gedrag op internet of op straat.

Algoritmes worden op allerlei plekken en manieren ingezet. Zo worden algoritmes gebruikt om nepnieuws op sociale media op te sporen. En kunnen algoritmes helpen om beslissingen te nemen. Bijvoorbeeld bij het kiezen van een nieuwe collega.

Ook worden talloze toepassingen van kunstmatige intelligentie (AI) mogelijk door algoritmes.  Zo kan AI bijvoorbeeld gebruikt worden voor het maken van teksten, het maken of bewerken van afbeeldingen en video, het maken of klonen van stemmen en het componeren van muziek.

» Meer voorbeelden vind je in het dossier Kunstmatige intelligentie en Slimme apparaten

Wat zijn de risico’s van het gebruiken van algoritmes?

Algoritmes worden steeds vaker ingezet in de samenleving. Het wordt daarom steeds belangrijker om stil te staan bij de mogelijke negatieve invloed van deze technologie.

Privacy

Een belangrijke risico van algoritmes is dat onze privacy ermee geschonden kan worden. Naast de informatie die je zelf op internet zet, wordt ook onthouden waar je op zoekt, wat je hebt geliked of wat je online hebt gekocht. Dat gebeurt met cookies. Zogenaamde profiling-algoritmes maken met die informatie over jou een profiel. Dat profiel wordt gebruikt om te bepalen welke berichten of reclames jij te zien krijgt. In dit filmpje van HUMAN wordt uitgelegd hoe zo’n profiel werkt.

Uit onderzoek van Robbert van Eijk blijkt dat het niet altijd duidelijk is door wie en waarvoor jouw profiel wordt gebruikt. Bedrijven moeten zich wel aan de privacywetgeving (AVG) houden.

» In het dossier Big data lees je meer over de risico’s
» In het dossier Privacy lees je hoe de AVG jou beschermt en vind je tips om grip op je gegevens te krijgen

Algoritmes kunnen ons wereldbeeld kleuren

Algoritmes kunnen van invloed zijn op ons wereldbeeld. Sociale media zoals Facebook, Instagram en YouTube zetten algoritmes in om hun aanbod op jouw profiel af te stemmen. Je krijgt te zien wat volgens hen past bij jouw interesses en voorkeuren. Maar dat kan snel leiden tot een filter bubbel: je krijgt nog maar weinig berichten te zien die anders zijn dan jouw voorkeur of mening.

Vaak werken deze algoritmes op basis van aannames van de maker: als jij op YouTube naar ballet kijkt, zul je wel een meisje zijn. Of als je in die wijk woont, zul je wel veel geld verdienen. Deze aannames hoeven niet altijd te kloppen. Een kritiek op de makers van algoritmes is dat ze niet vertellen welke aannames ze doen. We kunnen niet zelf controleren of de uitkomst klopt.

Op sociale media spelen algoritmes een belangrijke rol in het verspreiden van nepnieuws, desinformatie en clickbait. De makers van dat soort berichten maken handig gebruik van de algoritmes die populaire berichten belonen. Ook blijkt uit onderzoek van de Correspondent en de Volkskrant dat algoritmes op YouTube zorgen dat je sneller bij radicale filmpjes uitkomt.

Sociale mediabedrijven hebben dus een grote verantwoordelijkheid in hoe zij hun algoritmes vormgeven. Een gezamenlijke gedragscode moet voor meer transparantie zorgen, zodat duidelijker is hoe de algoritmes werken die bepalen welk nieuws de gebruikers te zien krijgen.

Algoritmes zijn niet neutraal

Algoritmes worden steeds vaker ingezet om beslissingen te nemen die vroeger door een mens werden gemaakt. Dat wordt vaak gedaan vanuit het idee dat technologie eerlijker of neutraler is dan mensen. Maar technologie is bijna nooit neutraal. Ze wordt altijd gemaakt door mensen met bepaalde ideeën en waarden, in een bepaalde tijd en met een bepaald doel.

Algoritmes kunnen vooroordelen bevestigen en kunnen leiden tot discriminatie, zo blijkt uit onderzoek van Universiteit Utrecht. Vaak baseren algoritmes zich op het verleden en de informatie die we hebben. Ook fouten of aannames worden zo op grote schaal herhaald en bevestigd (dat noemen we een feedbackloop). Dat maakt verandering lastiger.

Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat algoritmes niet altijd zorgen voor eerlijke selectie van een nieuwe collega en dat de inzet ervan door de politie kan leiden tot discriminatie. Politicologe Virginia Eubanks waarschuwt dat de toepassing van algoritmes ongelijkheid kan vergroten. Mensen in achtergestelde posities kunnen daar dan lastiger uit komen. Bijvoorbeeld wanneer de politie voorspellende algoritmes gebruikt:

In wijken met veel zwarte inwoners patrouilleert de politie vaker, waardoor er meer data beschikbaar zijn over de inwoners. Die data leiden tot meer voorspellingen over misdaad, en dus tot meer patrouilles.

Algoritmes kunnen een verslavende werking hebben

Sociale media-apps gebruiken vaak algoritmes om je zo lang mogelijk op hun platform vast te houden. Want hoe meer tijd je op hun platform doorbrengt, hoe meer advertenties je te zien krijgt, waar deze bedrijven geld aan verdienen. Het algoritme let op welke posts jouw aandacht trekken en biedt op basis daarvan meer van dat soort posts aan. En dat zijn niet altijd posts waar jij vrolijker of slimmer van wordt—ook als je op ergens op reageert omdat het je boos, bang of verdrietig maakt, krijg je meer van dat soort berichten te zien.

Met aanbevelingsalgoritmes wordt jouw tijdlijn dus precies afgestemd op jouw interesses. Hierdoor kan het soms moeilijk zijn om te stoppen met scrollen. Als dit je dagelijks leven in de weg komt te zitten, kan je het een internetverslaving noemen. Uit onderzoek van Netwerk Mediawijsheid uit 2024 blijkt dat één op de vier Nederlanders hun eigen schermgebruik als ongezond beschouwt. Hierdoor bewegen ze bijvoorbeeld minder en hebben ze minder aandacht voor anderen. Vooral jongeren van 16 tot 30 jaar vinden het lastig hun scherm weg te leggen.

Sommige politici vinden daarom dat er nieuwe wetten moeten komen om jongeren te beschermen tegen de verslavende werking van algoritmes. De Europese Commissie doet onderzoek naar platforms als Meta, TikTok, Snapchat en YouTube om te beoordelen of hun algoritmes inderdaad verslavend zijn.

» In het dossier Gezond online lees je meer over hoe je gezond met je scherm om kan gaan
» In het dossier Digitale detox lees je meer over internetverslaving en wat je ertegen kan doen

Aan de slag!

Drie tips om mediawijs om te gaan met algoritmes:

1. Check je digitale spoor
Welke gegevens laat jij (on)bewust achter op internet? Door je hier bewust van te zijn, heb je ook sneller door waarom je bepaalde dingen te zien krijgt op websites. Probeer bijvoorbeeld eens om zo min mogelijk gegevens achter te laten. Of breek uit je filterbubbel door op zoek te gaan naar andere meningen.

» Bescherm je online privacy met de tips van de Consumentenbond
» Hoe zorg je dat reclamemakers je niet volgen? Veiliginternetten.nl biedt tips
» Breek uit je filterbubbel met de tips in het dossier Filter bubbel
» Check het dossier Privacy voor tips om jouw digitale spoor kleiner te maken

2. Leer programmeren
Als je snapt hoe (en waarom) een computercode gemaakt wordt, kun je ook kritischer zijn op de technologie die je gebruikt. Welke vragen moet je jezelf als maker stellen? Leer hoe programmeren werkt en maak bijvoorbeeld je eigen app.

» Vind tips om te leren programmeren in het dossier Lesmateriaal
» Bouw je eigen app met de tips in het dossier Apps
» Leer kinderen zelf media te maken, met de tips in het dossier Zelf media maken

3. Ontdek de mogelijkheden
Ontdek wat er mogelijk is met algoritmes in de dossiers Kunstmatige intelligentie, Digitale zorg en Slimme apparaten.

Veelgestelde vragen

Meer lezen over algoritmes?

Wil je meer informatie over algoritmes, dan helpen deze organisaties je op weg:

The post Algoritmes appeared first on Mediawijsheid.nl.

Deepfake kan het in de toekomst steeds moeilijker maken om te zien of een video echt of nep is. Wat is een deepfake precies en hoe herken je het? En wat zijn de mogelijke gevolgen voor onze samenleving?

Wil je je kennis over nepnieuws op een laagdrempelige manier vergroten? Neem een kijkje op de website isdatechtzo.nl, vol handige tips om zelf uit te zoeken of informatie te vertrouwen is.

Wat is een deepfake?

De naam deepfake is een combinatie van de woorden deep learning en fake (nep). Deep learning is een techniek die valt onder kunstmatige intelligentie. Het zorgt ervoor dat computers nieuwe dingen kunnen leren op basis van grote hoeveelheden data. Het maakt dan niet uit of die data bestaan uit getallen, tekst, geluid of beeld.

Deepfake-software zet dus kunstmatige intelligentie in om nepvideo’s te maken die echt lijken. Dit soort software was vroeger alleen te vinden in dure filmstudio’s in Hollywood, maar is nu steeds vaker gratis te downloaden en te gebruiken.

» Lees ook het dossier over kunstmatige intelligentie

Wat zijn voorbeelden van deepfake?

Het maken van een deepfake wordt steeds makkelijker en de kosten om het te maken steeds lager. Er zijn steeds meer voorbeelden van deepfake te vinden. Van grappige filmpjes zoals deze van Diep Nep waarin Hugo de Jonge opera zingt, tot aan video’s die in de informatieoorlog tussen Rusland en Oekraïne worden ingezet. Hieronder vind je opvallende voorbeelden van deepfakes:

Porno: Op dit moment wordt deepfake-technologie vooral in pornovideo’s gebruikt. Meer dan 95% van de deepfakes heeft een pornografische inhoud. Denk aan een beroemdheid wiens gezicht op een porno-actrice is geplakt zonder toestemming. Vooral vrouwen zijn slachtoffer van deze nepvideo’s.

Nepnieuws: De meest voor de hand liggende toepassing van deepfake ligt in nepnieuws. Nepnieuws draait om het verspreiden van misleidende informatie. Daar lenen deepfakes zich natuurlijk goed voor. Misbruik van de technologie kan voor verwarring en onrust zorgen.

Zo werd er tijdens de oorlog in Oekraïne een filmpje verspreid waarin de Oekraïense president Zelensky zijn soldaten oproept om hun wapens neer te leggen en zich over te geven aan Rusland. En een ander waarin juist de Russische president Poetin zich overgeeft. VPRO schrijft in dit artikel hoe deepfakes worden ingezet in de informatieoorlog.

Films: Ook zijn er meer onschuldige toepassingen. Zo kan de technologie ingezet worden in de productie van films om (een overleden) acteur een rol in een film te geven. Filmfans gingen al aan de slag met de technologie door acteur Nicolas Cage allemaal rollen te geven in films waar hij nooit in speelde.

Aandacht vragen: Een deepfakevideo kan ook ingezet worden om aandacht te vragen voor een maatschappelijk probleem. Zo deelde de Franse president Macron dit filmpje met deepfake beelden van zichzelf om aandacht te vragen voor de AI-top in Parijs. Ook de Correspondent zette een deepfakevideo in waarin Mark Rutte een toespraak houdt over hoe belangrijk hij het klimaat vindt.

Deepfake-technologie wordt momenteel vooral ingezet voor het maken van nepvideo’s, maar met vergelijkbare software kan ook geluid bewerkt worden. In 2018 liet Adobe (het bedrijf achter Photoshop) een demo zien waarin ze laten uitleggen hoe ze stemgeluid makkelijk kunnen bewerken (knippen en plakken) en inzetten om ‘fake audio’ te produceren. Dit wordt voice cloning genoemd.

» Meer weten over ‘voice cloning’ en waar je op kunt letten? Je leest het hier

Wat zijn de risico’s van deepfakes?

De technologie roept veel vragen op over de gevaren voor de journalistiek en de democratie. Hoe weet je nog wat echt of nep is?

Het grootste risico is dat we niet meer kunnen vertrouwen op feiten. En dat leidt tot ongeloofwaardigheid van media, politici en de democratie.

Met deepfakes kunnen bekende mensen, van acteurs tot wereldleiders, allerlei uitspraken in de mond  gelegd worden die ze nooit hebben gedaan. Beeldvorming, gebeurtenissen en gesprekken kunnen worden beïnvloed en tot grote verwarring over de waarheid leiden. Voorbeelden hiervan zie je terug in de aflevering van Tegenlicht, ‘Zien is geloven’.

‘Zien is geloven’ is niet meer vanzelfsprekend. Nieuwsmedia, zoals het NOS journaal of NU.nl, maken in hun verslaggeving veel gebruik van video’s. Als live-beelden of reportages overtuigend kunnen worden bewerkt met deepfake, kan de betrouwbaarheid van de journalistiek daar onder lijden.

Deepfakes en nepnieuws, zorgen ervoor dat je mensen kunt overtuigen van iets dat nooit heeft plaatsgevonden of iemand nooit heeft gezegd. In het ergste geval zorgt het ervoor dat alles nep zou kunnen zijn.

Media, politiek en democratie zijn in Nederland gebaseerd op hun geloofwaardigheid. Daarom is het belangrijk om te weten hoe je deepfakes en nepnieuws kunt herkennen.

Wat kan er worden gedaan tegen misbruik van deepfake-software?

In Nederland is er nog geen officiële wetgeving over de verantwoordelijkheid of aansprakelijkheid bij het maken of delen van deepfakes. Wel wordt er opgetreden tegen het gebruik van deepfake-technologie in pornovideo’s.

Sinds eind 2018 is er een kabinetsplan om nepnieuws te bestrijden. De overheid gaat de verspreiding van nepnieuws in Nederland onderzoeken en wil de weerbaarheid van burgers vergroten met een bewustwordingscampagne.

De technologie die wordt gebruikt voor het maken van deepfake-video’s, kan ook helpen bij de bestrijding ervan. Door het herkennen van patronen kunnen algoritmes signalen zien die verklappen dat een video nep is. Voorbeelden van dat soort signalen zijn ogen die niet knipperen, het schaduwpatroon van het gezicht en de vervaging van beeldkwaliteit bij armgebaren.

In Nederland werkt Theo Gevers, computerwetenschapper aan de Universiteit van Amsterdam, aan een plug-in voor browsers. Deze moet gebruikers erop wijzen wanneer een video een deepfake is. Het werk van Theo Gevers komt ook aan bod in de aflevering van Tegenlicht over Deep Fake.

Dit kun je zelf doen om deepfake-video’s te herkennen

Een kritische blik is voor nu het beste hulpmiddel om deepfakes te herkennen.

1. Let op visuele aanwijzingen
Door jezelf vragen te stellen kun je aanwijzingen in het beeld herkennen die kunnen wijzen op een deepfake:

• Maakt de mond onnatuurlijke bewegingen?
• Beweegt de mond in lijn met de rest van de gezichtsuitdrukking?
• Knippert de spreker niet met zijn ogen?
• Zitten er ‘vervaagde’ pixels in het beeld?
• Wat kun je nog meer zien van het lichaam van de spreker en klopt dat met de bewegingen die het hoofd maakt?

Maak het jezelf makkelijker door de video vertraagd af te spelen, dan vallen eventuele eigenaardigheden nog meer op.

» In het dossier Mediawijs met beeld vind je meer tips om kritisch en bewust naar beelden te kijken

2. Let op de bron van de video
Wie is de afzender van de video? Is het een bekende nieuwsbron zoals de BBC of de NOS of is de afzender onbekend? Een onbekende afzender kan een eerste aanwijzing voor onbetrouwbaarheid zijn.

Is de afzender wel zichtbaar, maar ken je zelf de naam niet? Probeer dan meer te weten te komen over de afzender. Is er een website met informatie over de redactie en contactgegevens? Heeft de afzender een geverifieerd account op sociale media? Verzamel zoveel mogelijk bewijsstukken over de (on)betrouwbaarheid van de bron.

» Kijk voor meer tips over het vinden van betrouwbare informatie in het dossier Informatievaardigheden

3. Waar staat de video nog meer?
Is de video te vinden op meerdere plekken of alleen op de website waar je de video tegenkwam? Zoek via DuckDuckGo, Google en YouTube naar de video en bekijk hoe de video daar wordt gepresenteerd.

Of zoek op het onderwerp: als er een nieuwswaardig onderwerp in de video centraal staat (bijvoorbeeld een pikante uitspraak van een politicus) dan zullen andere media dit nieuws ook brengen. Probeer het onderwerp van de video te bevestigen via meerdere bronnen.

» Wil je zelf eens een deepfake video maken? VPRO maakte deze toolkit waarmee je direct aan de slag kunt met synthetische media
» Met de tips en tools in het dossier Nepnieuws kun je aan de slag met het herkennen van nepnieuws

Veelgestelde vragen

Meer weten?

Wil je meer informatie over beeldgeletterdheid, dan helpen deze organisaties je op weg:

The post Deepfake appeared first on Mediawijsheid.nl.

De mogelijkheden zijn eindeloos: een pop waarmee je een gesprek kunt voeren, een knuffelbeer die je verjaardag en je lievelingskleur onthoudt en een robot die moppen vertelt.

Maar verreweg de meeste ouders willen wél dat hun kind veilig kan spelen. En dat valt niet mee als het gaat om speelgoed met een internetverbinding. Want vreemden kunnen vrij gemakkelijk ‘inbreken’ – via bluetooth of wifi – en je kind afluisteren, bestuderen of zelfs een gesprek met ze beginnen.

Hoe gevaarlijk is slim speelgoed? En wat zijn aandachtspunten voor ouders?

Wat is slim speelgoed?

Speelgoed dat is verbonden met internet en reageert – via wifi of bluetooth – op je kind en zijn/haar omgeving. Bijvoorbeeld een pop waarmee je een gesprek kunt voeren of een vliegtuigje dat je met je smartphone bestuurt. Soms moet je eerst een speciale app installeren. Je kunt dus alleen met slim speelgoed spelen als je een internetverbinding hebt.

Samen vormt dit speelgoed het internet of toys, een variant op internet of things.

In de zomer van 2025 startte Netwerk Mediawijsheid met de nieuwe website jouwkindonline.nl. Hier vind je alles over mediaopvoeding van kinderen van 0 t/m 18 jaar.

Samen met tal van netwerkpartners wordt de website de komende maanden steeds verder gevuld. Benieuwd? Neem dan snel een kijkje. En heb je vragen, opmerkingen of mis je iets? Neem dan contact met ons op.

Voorbeelden van slim speelgoed

• Er zijn verschillende interactieve huisdieren zoals Ubooly en Furby Connect
• De poppetjes van Toys to Life, zoals Lego Dimensions, Skylanders en Disney Infinity
• Maar ook pratende poppen als Hello Barbie, My Friend Cayla, speelgoeddinosaurus Dino en speelgoedbeer Diro
• Vliegtuigjes of mini-drones die je kind met een smartphone kan besturen
• Robots als i-Que, Dash & Dot, Miposaur, Codeybot en zelfbouwrobot Meccanoid G15KS
• En bijvoorbeeld kindertablets met spelletjes, kinderhorloges met gps of speelgoed dat is verbonden met spelcomputers

De mogelijkheden van slim speelgoed

Fans van dit slimme speelgoed zeggen dat het een extra dimensie toevoegt; er gaat immers een wereld aan nieuwe speelmogelijkheden open.

De gevaren van slim speelgoed

Experts op het gebied van privacy zijn echter (nog) geen fan van slim speelgoed. Gewoonweg omdat internet of toys nog te nieuw is voor fabrikanten en wetgevers. Dit speelgoed blijkt vooralsnog erg gevoelig voor hacks, privacylekken en DDoS-aanvallen.

Zo werden de gegevens (naam, geslacht en leeftijd) van ruim 100.00 Nederlandse kinderen gestolen bij de hack van speelgoedbedrijf Vtech. En iedereen (met een mobiele telefoon met bluetooth ) die in de buurt van pratende pop Cayla komt, kan gesprekken afluisteren en de pop iets laten zeggen. Ook Hello Barbie en de robot IQ-Que kun je met weinig computerkennis ‘hacken’. Zolang je maar een mobiele telefoon met bluetooth hebt. Het speelgoed kan daarnaast ook (verborgen) reclame bevatten en is in dat geval niet altijd duidelijk dat het om promotie voor bepaalde merken of producten gaat.

Niet kopen, zegt daarom onder andere de Consumentenbond in het rapport Internet of Toys: een nieuw speelveld.

Vanaf medio 2025 komen er minimumeisen voor de digitale veiligheid van slimme apparaten. Daar valt slim speelgoed ook onder. Producten die niet aan deze eisen voldoen zijn vanaf dat moment in de EU verboden. De maatregelen zijn bedoeld om gebruikers te beschermen tegen cyberaanvallen.

Checklist: dit kun je als ouder zelf doen

Kinderen leven in een digitale wereld. Zowel ouders als kinderen hebben mediawijsheid nodig om zich comfortabel in die digitale wereld te kunnen bewegen. Dat begint met interesse in het online speelgedrag van je kind en het gebruiken van je gezonde verstand.

Wil je een slim speelgoed kopen? Om ouders op weg te helpen stelde Netwerk Mediawijsheid 10 aandachtspunten samen op het gebied van veiligheid en speelbaarheid. Stel jezelf deze vragen:

1. Is het duidelijk dat het speelgoed een connectie heeft met internet?
2. Wie heeft toegang tot de ingevulde en uitgewisselde gegevens?
3. Is het duidelijk waar je terecht kunt bij vragen over software en veiligheid?
4. Weet je waar het kind eigenlijk mee speelt?
5. Past het speelgoed bij de leeftijd van het kind?
6. Hoe ‘educatief’ is het speelgoed?
7. Is het speelgoed zonder bijkomende kosten te gebruiken?
8. Kun je het speelgoed met andere kinderen delen?
9. In hoeverre kan het kind vrij en creatief spelen met het product?
10. Zit er een houdbaarheidsdatum aan het speelgoed?

» Download de checklist met de 10 aandachtspunten en toelichting

Praat ook met je kind over de risico’s van online speelgoed. Leer ze om nooit hun echte gegevens in te vullen als ze een profiel moeten aanmaken.

Meer weten?

Deze organisaties houden zich bezig met online veiligheid.

The post Slim speelgoed appeared first on Mediawijsheid.nl.

AI is de intelligentie waarmee machines, software en apparaten zelfstandig problemen oplossen. Zij imiteren hierbij het denkvermogen van de mens. Om daar bewust mee om te gaan hebben we mediawijsheid of ‘AI-wijsheid’ nodig.

De grote vraag rondom AI is welke rol we het willen geven in onze levens. Wat gebeurt er als computers beter worden in dingen dan de mens? En wie bepaalt dan wat ‘beter’ is? Bij elke nieuwe toepassing is het belangrijk om stil te staan bij ethische en juridische vragen.

Wat is AI precies?

Machines, software, robots of andere apparaten met AI (artificiële intelligentie) reageren op data of impulsen uit hun omgeving. Daarmee nemen ze zelfstandig beslissingen. Het gaat bij AI dus niet om de rekenkracht, maar om de mogelijkheid (zelfstandig) te leren en beslissingen te nemen.

De apparaten zijn zich echter niet bewust van de taken die ze uitvoeren. Ze volgen algoritmes en herkennen patronen. Door te leren van hun eigen fouten, leveren ze een beter resultaat. Je spreekt dan ook wel van machine learning.

Er zijn ook robots die sociale signalen kunnen lezen, zoals gezichtsuitdrukking en intonatie. Sophia is er zo een. Zo’n robot – bijna identiek aan de mens – noemen we een cyborg.

Wil je nog meer te weten komen over kunstmatige intelligentie? Bekijk hiernaast het filmpje over de Turingtest van Alan Turing. Bij deze test beoordeelt een jurylid wie de mens en wie de AI is. Het jurylid communiceert met beide via een computer. Deze test is verouderd, maar geeft goede stof tot nadenken.

» Algoritmes vormen de basis van kunstmatige intelligentie. Ontdek in dit dossier wat algoritmes zijn en waar je als gebruiker (én maker) op moet letten.

Kom meer te weten over de kansen en uitdagingen van AI met de Nationale AI-cursus, een online basiscursus voor alle Nederlanders. De cursus is er ook in de vorm van een lespakket voor het basisonderwijs en voortgezet onderwijs.

Wat zijn de voordelen van AI?

Kunstmatige intelligentie kan grote voordelen hebben voor de mensheid. De herkenning van spraak, beeld en patronen, de zelfsturende systemen, vertaalmachines, lopende robots en vraag-antwoordsystemen kunnen ons helpen op het gebied van gemak, gebruikerservaring en efficiëntie.

Ook de gezondheidszorg verwacht grootse dingen van AI. Een intelligente computer zou kleine veranderingen en afwijkingen veel nauwkeuriger kunnen waarnemen en herkennen dan een arts van vlees en bloed. Ook kan AI onvermoeibaar zeer complexe operaties uitvoeren.

» Meer hierover lees je in het dossier Digitale zorg

Wat zijn de risico’s van AI?

AI wordt voor steeds meer dingen gebruikt en dat neemt ook risico’s met zich mee. Het is belangrijk om hier kritisch naar te kijken.

Autonome wapens

Volgens wetenschapper Nick Bostrom zou een succesvolle AI de beste, maar wellicht ook laatste uitvinding van de mens kunnen zijn. Samen met honderden andere wetenschappers, waaronder Stephen Hawking, presenteerde hij een open brief. In deze brief waarschuwen zij met name voor wapens die autonoom beslissingen kunnen nemen, en zo gevaarlijker zullen zijn dan nucleaire wapens.

Ze pleiten voor meer onderzoek naar het ‘zelflerende aspect’ van kunstmatige intelligentie. Alleen op die manier zullen de systemen blijven doen wat wij – als mensheid – willen.

AI heeft een grote impact op het klimaat

AI-modellen verbruiken veel energie en water, zowel om getraind te worden als om opdrachten uit te voeren. Om een groot taalmodel als ChatGPT te trainen wordt naar schatting 500 ton CO2 uitgestoten: dit is evenveel als 17 Nederlandse huishoudens in een jaar tijd uitstoten. En een vraag aan ChatGPT kost tot 25 keer meer energie dan een Google-zoekopdracht.

» Lees ook: Veelgestelde vraag: klimaatbewust media gebruiken

AI-systemen zijn lastig te controleren

Overheidsinstanties gebruiken steeds vaker AI om beslissingen te maken die vroeger door een mens werden gemaakt. Maar vaak is niet duidelijk op basis van welke gegevens die beslissingen gemaakt worden, wat het lastig maakt om ze te controleren. Dit is een probleem, want het kan grote gevolgen hebben als zo’n systeem een fout maakt.

De toeslagenaffaire is hier een voorbeeld van. Hierbij markeerde een AI-systeem tienduizenden ouders onterecht als fraudeurs. Veel van deze ouders raakten hierdoor diep in de schulden en verloren hun baan of zelfs hun kinderen. Bovendien bleek dat de AI discrimineerde tegen ouders met een dubbele nationaliteit.

» Lees ook: Bits of Freedom over waarom AI transparant en controleerbaar moet zijn

Vooroordelen worden uitvergroot

AI-modellen zijn niet neutraal: ze worden immers gemaakt door en getraind op data van mensen. Heersende stereotypen en vooroordelen worden hierdoor vaak uitvergroot. Wanneer onderzoekers bijvoorbeeld een AI-tool vroegen een arm persoon af te beelden, kregen ze bijna alleen plaatjes van mensen met een donkere huidskleur te zien. Zelfs als ze vroegen om een ‘arm wit persoon’ af te beelden, kregen ze dezelfde resultaten.

Het verschil tussen echt en nep vervaagt

Met AI kan geloofwaardig beeld en audio gemaakt worden, dat nauwelijks van nep te onderscheiden is. AI staat dan ook aan de basis van deepfakes, een vorm van beeldmanipulatie. Experts maken zich daarom zorgen dat AI een overvloed aan desinformatie zal veroorzaken. Hierdoor zouden mensen bijvoorbeeld misleid kunnen worden tijdens verkiezingen, of zo wantrouwig worden naar alle informatie dat ze alleen nog maar op hun gevoel afgaan.

Sommige mensen zijn zelfs bang dat AI het hele internet zal vervuilen. Uit metingen van 2023 blijkt dat al bijna de helft van het internetverkeer veroorzaakt wordt door bots. Deze worden vooral gebruikt voor klantenservice en om data van het internet te schrapen.

Door AI verandert de arbeidsmarkt

Veel routinematige taken, zoals boekhouding en administratie, worden tegenwoordig grotendeels door computers uitgevoerd. Dit noem je ook wel automatisering. Maar met kunstmatige intelligentie kunnen machines niet alleen routinematige taken overnemen, maar ook taken waar creativiteit of kennis voor nodig is. Denk bijvoorbeeld aan het schrijven van teksten, het opstellen van rapporten, of het ontwerpen van logo’s. Veel mensen zijn daarom bezorgd dat AI hun baan over zal nemen.

Maar dat de arbeidsmarkt verandert, hoeft niet te betekenen dat werkloosheid toeneemt, legt hoogleraar arbeidseconomie Anna Salomons uit. Kunstmatige intelligentie zal namelijk ook nieuwe taken creëren, zoals het controleren van door AI gemaakte beslissingen of het trainen van AI-systemen.

AI wordt getraind op het werk van anderen

AI-systemen worden voor een groot deel getraind op de gegevens die mensen op het internet plaatsen. Hiertussen zitten ook veel auteursrechtelijk beschermde producten zoals journalistieke artikelen, boeken, YouTube video’s, illustraties en foto’s. Deze AI-systemen kunnen op basis hiervan concurrerende producten maken, zonder toestemming van de originele makers.

Veel mensen die in de media en creatieve industrie werken vinden dit diefstal. In 2023 werd OpenAI bijvoorbeeld aangeklaagd door de New York Times, wiens artikelen waren gebruikt om ChatGPT te trainen. Volgens de krant probeert OpenAI op deze manier hun diensten te vervangen. OpenAI zei hierover dat het onmogelijk zou zijn om hun tools te bouwen zonder auteursrechtelijk beschermd materiaal te gebruiken.

» Lees ook: Dossier Auteursrecht

Wat zijn voorbeelden van kunstmatige intelligentie?

In de praktijk maken we al regelmatig gebruik van AI. ChatGPT is een bekend voorbeeld: een chatrobot die teksten verzint. Maar ook als je iets opzoekt met een zoekmachine wordt kunstmatige intelligentie ingezet. Google laat bijvoorbeeld met intelligente algoritmes de zoekresultaten zo goed mogelijk aansluiten op jouw wensen. Dat dit ook nadelen heeft, lees je in het dossier Filterbubbel.

Ook robots in fabrieken, virtuele karakters in videogames en automatische autobesturing vallen onder AI. Zo ontwikkelen o.a. Waymo en Tesla zelfrijdende auto’s.

Welke beslissingen moet AI in een zelfrijdende auto nemen als het gaat om leven en dood? Met de Moral Machine kun je uitvinden hoe jij beslist bij morele dilemma’s, vergeleken met anderen over de hele wereld.

Veel apps op je smartphone maken gebruik van AI. Bijvoorbeeld:

• Virtuele assistenten zoals Siri, Alexa en Cortana
• Swiftkey
• Less.mail
• Navigatie-apps
• Spotify
• Google Foto’s

De gevaren van AI zijn bijvoorbeeld terug te zien in autonome wapens als de ‘killerdrone’, een bewapende drone waarmee van afstand kan worden gedood.

Chatbots

Een ander praktijkvoorbeeld is de chatbot. Steeds meer bedrijven maken gebruik van deze virtuele gesprekspartners, die zelfstandig antwoord geven op vragen van gebruikers. Chatbots (een samenvoeging van chat en robot) kunnen bijvoorbeeld ingezet worden als klantenservice via websites, als educatief middel of ter vermaak. Een bekend voorbeeld is ChatGPT, dat eind 2022 in korte tijd erg populair werd.

Wat is ChatGPT?

ChatGPT is een chatbot die op basis van kunstmatige intelligentie teksten voor je verzint. Deze tool is erg laagdrempelig. En de teksten die het maakt lijken erg op de teksten die een mens geschreven zou kunnen hebben.

De tool heeft ook kritiek gekregen. Zo zijn er zorgen in het onderwijs, omdat scholieren de tool inzetten om hun huiswerk te maken. Ook zijn de antwoorden die het geeft op vragen niet betrouwbaar. ChatGPT kijkt niet of iets waar is, maar naar wat het meest waarschijnlijke antwoord is. Doordat je er snel veel teksten mee kunt schrijven, kan het gebruikt worden om nepnieuws, of schadelijke software te maken.

ChatGPT is ontwikkeld door OpenAI. Hetzelfde bedrijf dat vorige zomer Dall-E lanceerde, een AI-systeem dat afbeeldingen genereert op basis van tekst.

Andere voorbeelden van chatbots zijn:

• DeepSeek, een grote opkomende concurrent uit China
• Chatbot Billie op Bol.com
• De bot van Uber in Facebook Messenger
• Iris, een spel waarmee kinderen leren over cyberpesten

Chatbots hebben voor- en nadelen. Deze bots kunnen een oneindige hoeveelheid chats tegelijkertijd beantwoorden en zijn daarnaast altijd beschikbaar. Toch blijven het robots. Zo hebben veel van hen moeite met spelfouten en sarcasme en zullen ze ingewikkelde vragen niet altijd begrijpen.

Daarnaast kunnen chatbots ingezet worden als ‘social bots’ om nepnieuws te verspreiden via sociale media.

Films over robots en KI

Robots en kunstmatige intelligentie zijn al tijden een populair onderwerp voor filmmakers. In 1968 werd gefantaseerd over een soortgelijke techniek in de film 2001: A Space Odyssey.

• De film Her gaat over de relatie tussen een digitale assistent en gebruiker
• Een toekomstbeeld waarin robots identiek zijn aan de mens zie je in de film Ex Machina

Veel sciencefictionfilms zijn gebaseerd op de gedachte dat KI verantwoordelijk zal zijn voor de ondergang van de mens. Voorbeelden zijn The Matrix, Autómata en I, Robot. Machines worden autonoom en kunnen volledig doorontwikkelen zonder hulp van de mens. Wanneer KI slimmer is dan de mens, noemen we dat superintelligentie.

Veelgestelde vragen

The post Kunstmatige intelligentie appeared first on Mediawijsheid.nl.

Wat staat ons te wachten op het gebied van (digitale) media? Wat zijn de positieve kanten, en welke kritische vragen moeten we durven stellen?

Virtual reality

Een virtual reality (VR) is een schijnwerkelijkheid die door een computer wordt gesimuleerd. Het lijkt alsof je in een andere wereld bent. Je zintuigen worden hierbij gestimuleerd, zoals het zicht, gehoor of de tast.

Een voorbeeld is de Oculus Rift, een bril waarmee je een virtuele realiteit betreedt. Je ziet dan een digitale 3D-omgeving, waardoor het lijkt alsof je in een andere wereld bent. De bril registreert hoofdbewegingen en reageert daarop.

Veel mensen kennen deze technologie ook van de dinoplaatjes, een populaire spaaractie van een bekende supermarkt. Met een speciale app en een kartonnen VR-bril was het net alsof je zelf tussen de dino’s liep.

Sommige mensen worden misselijk van een VR-bril. Dat komt omdat de besturing met hoofdbewegingen nog niet altijd soepel verloopt. Ook loop je het risico dat de bril je persoonlijke data verzamelt en doorstuurt.

Virtual reality kent vele toepassingen. Zo wordt VR bijvoorbeeld toegepast in de gezondheidszorg. Patiënten kunnen bijvoorbeeld behandeld worden voor bepaalde fobieën door ze middels VR onder te dompelen in een virtuele wereld.

Virtual reality in het onderwijs

Virtual reality wordt ook steeds meer gebruikt in het onderwijs. Studenten kunnen via VR letterlijk in de materie duiken. Het VR Learning Lab onderzoekt de mogelijkheden van virtual en augmented reality als leermiddel. Zij ontwikkelen prototypes, adviseren organisaties en delen hun kennis tijdens workshops en masterclasses. Verder biedt Kennisnet een toekomstbeeld over technieklessen met virtual reality [red. niet meer beschikbaar]. Kennisnet gaat in op de vraag hoe een techniekles er in de toekomst uit gaan zien, met behulp van virtual reality. 

Augmented reality

Bij een augmented reality (AR) wordt de echte wereld vermengd met digitale beelden. De Hololens van Microsoft maakt gebruik van deze technologie.

Wanneer je door de bril kijkt, zie je een echte 3D-spelomgeving in je woonkamer. Speciaal hiervoor kocht Microsoft het spel Minecraft, waarbij je zelf een wereld bouwt uit rechthoekige blokken.

Ook de supermarkt met de dino-actie maakte gebruik van AR: door speciale plaatjes te scannen, kwamen de dino’s tot leven op je hand en/of je keukentafel.

Bedrijven voorzien grote mogelijkheden van deze nieuwe technologie, bijvoorbeeld om gepersonaliseerde advertenties te zenden.

» Aanverwant dossier: Gamen

Drones

Drones zijn van afstand bestuurbare vliegende apparaten. Ze zijn uitgerust met een camera en worden ook wel onbemande luchtvaartuigen genoemd. Drones worden bestuurd vanaf een afstand van soms wel 2 kilometer.

Politie, brandweer en het leger gebruiken ook drones. Ze zijn bijzonder nuttig bij opsporingsacties, beveiliging en observatie. Ze kunnen een belangrijke rol kunnen spelen bij het redden van levens, bijvoorbeeld wanneer ze worden uitgerust met een defibrillator. Drones van het leger kunnen worden ingezet voor bombardementen.

Het grootste bezwaar tegen deze technologie is de inbreuk op privacy. Door de camera worden mensen, zonder dat dit zelf weten, gefilmd. De overheid heeft daarom regels voor het gebruik van drones opgesteld.

» Aanverwant dossier: Privacy

Maker Movement

De Maker Movement staat voor de trend om op eigen kracht je creativiteit te combineren met (digitale) technologie. Met behulp van 3D-printers, programmeertalen en handleidingen op internet maken mensen zelf robots, computers en andere gadgets.

Producten worden vaak open source gemaakt. Dat betekent dat de broncode voor iedereen beschikbaar is. Dat maakt het wel lastig om het intellectuele eigendom van productontwerpen te beschermen.

» Aanverwante dossiers: Digitale geletterdheid en Zelf media maken

Crowdfunding

Crowdfunding is een manier om geld in te zamelen. Initiatiefnemers presenteren op internet hun idee en vragen het publiek (crowd) om een financiële bijdrage en/of investering. Vele kleine bijdragen maken één groot bedrag. Mensen die mede-financieren, doen dit vaak omdat ze willen profiteren van het eindproduct. Voorbeelden van crowdfunding websites zijn kickstarter, crowdfunder.com, indiegogo en startcrowdfunding.nl.

Crowdfunding is een slimme manier om je (zakelijke) doelen te bereiken; je zet internet en je sociale netwerk in om financiering te krijgen.

Let goed op aan wie je doneert. Het kan zijn dat je geld aan totaal iets anders wordt besteed. Crowdfunding biedt fraudeurs nieuwe kansen om misbruik te maken van het internet.

Intieme Technologie

We dragen steeds vaker technologieën dicht op ons lichaam. Zo registreren we ons gedrag, ons slaappatroon, ons eetpatroon en onze gezondheid. We zien daarbij een verschuiving naar intieme technologie; een term die de vervagende grens tussen mens en machine beschrijft.

Intieme technologie heeft veel moois te bieden. We staan in contact met onze apparaten én met elkaar, en we kunnen de technologie heel precies aanpassen aan onze behoeftes. Maar wanneer komt het te dichtbij? Wanneer worden altijd bereikbaar zijn en altijd verbonden zijn vervelend? Komt onze privacy in het geding? En hoe bereiden we onze kinderen voor op een toekomst met intieme technologie zodat zij er verantwoordelijk mee kunnen omgaan?

Meer weten over intieme technologie? Rinie van Est (Rathenau Instituut) weet veel over dit thema. Bekijk zijn video hiernaast (De intiem-technologische revolutie).

» Aanverwant dossier: Quantified self

Veel gestelde vragen

Deze organisaties houden zich bezig met de rol van technologie in de (nabije) toekomst:

The post De (nabije) toekomst appeared first on Mediawijsheid.nl.

Dat biedt oneindig veel mogelijkheden. Maar het maakt onze persoonlijke leefomgeving ook gevoelig voor online inbraken en privacyschending. Welke gegevens deel je eigenlijk en bij wie komen die terecht? En hoeveel van ons dagelijks leven willen we overlaten aan technologie?

We zullen als mensheid meer mens moeten worden, als onze omgeving technologischer wordt – Erno Mijland, Manager Innovatie bij Innofun

Wat kunnen we met slimme apparaten?

Slimme apparaten maken onze omgeving slimmer en meetbaarder. Veel producten die verbonden zijn met internet worden dan ook ‘smart’ genoemd. Thuis kun je met smart speakers gemakkelijker muziek luisteren en met een slimme thermostaat meet je precies hoeveel energie je verbruikt. Op kantoor heb je bijvoorbeeld printers en beveiligingscamera’s die verbonden zijn met internet.

Vrijwel elk fysiek object kan verbonden worden met internet, van een pil tot een vrachtwagen. Op grotere schaal wordt het internet of things ingezet om productieprocessen te verbeteren en om oplossingen te bieden rondom energie en milieu, criminaliteit, gezondheidszorg en onderwijs. Hierbij wordt vaak gebruik gemaakt van big data, die via het internet of things worden verzameld.

Wat zijn de risico’s van slimme apparaten?

Het verlies van privacy wordt gezien als een groot nadeel van het internet der dingen. Slimme apparaten in je omgeving verzamelen gegevens die veel over jou kunnen zeggen. Het is belangrijk om je er bewust van te zijn waar deze gegevens terecht (kunnen) komen. Legt de fabrikant goed uit wat hij met jouw opgeslagen gegevens doet? Wil hij jouw gegevens bijvoorbeeld door kunnen verkopen aan andere partijen?

Een ander risico van internet of things is een te grote afhankelijkheid van technologie. Wanneer steden en huishoudens voor hun functioneren afhankelijk zijn van smart technologie, worden zij kwetsbaar voor storingen en hackaanvallen die de systemen platleggen.

Veel slimme apparaten hebben nog onvoldoende een veilige internetverbinding. Dat maakt onze persoonlijke leefomgeving gevoelig voor online inbraken. Het is vaak ingewikkeld om een update uit te voeren. Persoonlijke gegevens of zelfs wachtwoorden zijn hierdoor makkelijk te achterhalen. Dit maakt de apparaten kwetsbaar voor ongewenste indringers.

Vanaf medio 2025 komen er minimumeisen voor de digitale veiligheid van slimme apparaten. Producten die hier niet aan voldoen zijn vanaf dat moment in de EU verboden. De maatregelen zijn bedoeld om gebruikers te beschermen.

Slimme apparaten mogen straks niet meer beveiligd zijn met zwakke, standaardwachtwoorden. De eigenaar van het apparaat moet eerst zelf een sterk wachtwoord instellen voordat zij het apparaat kunnen gebruiken. Ook moeten de apparaten software-updates ondersteunen, getest zijn op veiligheidslekken, opgeslagen persoonlijke- en financiële gegevens afschermen en de gebruiker de mogelijkheid geven om deze data te beheren en te verwijderen.

Wat kun je doen om de risico’s te verminderen?

Je kunt zelf ook een aantal dingen doen om je apparaten te beschermen tegen cyberaanvallen. Een aantal tips van de Rijksoverheid:

• Voer regelmatig updates uit
• Kies een sterk wachtwoord
• Deel zo min mogelijk informatie met het apparaat
• Koppel het apparaat niet onnodig aan het internet – veel apparaten hoeven voor gebruik niet eens voortdurend met het internet verbonden zijn

» Bekijk ook deze tips van de Digital Trust Center
» Veiliginternetten heeft een stappenplan om je apparaten te updaten

Smart cities

Smart cities, oftewel ‘slimme steden’, zetten het internet der dingen in om de openbare diensten zo efficiënt en prettig mogelijk te maken. Slim gebruik van nieuwe technologie en big data, over bijvoorbeeld infrastructuur, ziekenhuizen, afval, toezicht en scholen, biedt mogelijkheden om steden efficiënter en duurzamer in te richten. Burgers hebben daarnaast meer invloed op hun leefomgeving.

Veel steden in Nederland ontwikkelen zich steeds verder als smart cities. Zo zijn er in Utrecht zongestuurde laadpalen voor elektrische auto’s geplaatst en heeft Rotterdam sensoren geplaatst in afvalcontainers om precies te zien wanneer deze geleegd moeten worden.

Er zijn ook risico’s aan smart cities. Er wordt veel privacygevoelige informatie verzameld waardoor de slimme stad gevoelig is voor hackaanvallen. Ook is er het risico dat technologiebedrijven te veel invloed krijgen. Een andere keerzijde van een smart city is dat er veel afhankelijkheid ontstaat van technologie(bedrijven).

Smart homes

Smart homes zijn huizen waarin allerlei apparaten verbonden zijn met internet. Bewoners kunnen van afstand inloggen op hun beveiligingssysteem, de temperatuur regelen en alvast de wasmachine aanzetten.

Steeds meer huishoudens maken gebruik van smart home producten. Al bijna 9 op de 10 huishoudens hebben minstens één slim apparaat in huis.

Internet of Toys

Een opvallende ontwikkeling is de komst van speelgoed dat is verbonden met internet: connected toys. Denk aan een (Barbie-)pop waarmee je een gesprek kunt voeren, een knuffelbeer die je verjaardag en lievelingskleur onthoudt en een robot die moppen vertelt. Maar er zijn ook gevaren: dit speelgoed blijkt vooralsnog erg gevoelig voor hacks, privacylekken en DDoS-aanvallen. Ouders vinden tips in deze checklist met 10 aandachtspunten op het gebied van veiligheid en speelbaarheid.

» Bekijk ook het dossier Slim speelgoed

Veelgestelde vragen

Meer weten?

Wil je meer weten? Deze organisatie(s) kan je verder helpen.

The post Slimme apparaten appeared first on Mediawijsheid.nl.

Hoe werkt de filterbubbel?

Tijdens het surfen op internet wordt er een profiel van je gemaakt. Dat gebeurt o.a. op basis van je zoekgeschiedenis, e-mailverkeer, koopgedrag en berichten op sociale media. In dat profiel staat kortweg wie je bent en wat je voorkeuren en interesses zijn.

Bij nieuwe zoekopdrachten wordt vervolgens weggelaten wat niet past binnen jouw profiel. Zoekresultaten, maar ook aanbiedingen en reclame, worden helemaal afgestemd op wat je al eerder zag. Een andere invalshoek, een andere mening, een kritisch artikel of een tegendraadse weerwoord zal worden weggefilterd. Zo ontstaat een filterbubbel om je heen.

Sociale media als Facebook maken gebruik van algoritmes om te bepalen wat je het liefst ziet. Op basis daarvan komen berichten die het meest overeenkomen met jouw wereldbeeld bovenaan te staan in je nieuwsoverzicht of tijdlijn.

Om het effect van de filterbubbel aan te tonen hield De Volkskrant een experiment waarbij vier mensen met totaal verschillende (politieke) opvattingen een week lang van Facebook-account ruilden. Wat vervolgens gebeurde, met name wat ze allemaal te zien kregen, kwam als een schok voor de deelnemers: het strookte totaal niet met hun wereldbeeld. Alle vier meenden ze dat de ander een totaal verwrongen beeld van de realiteit doorkreeg. Lees hier het hele artikel met de reacties van de deelnemers.

Waarom kan een filterbubbel gevaarlijk zijn?

De filterbubbel levert dus gekleurde informatie op. Je krijgt geen objectieve zoekresultaten. Daarmee wordt ons de kans ontnomen om zelf een kritische houding te ontwikkelen en een mening te vormen die gebaseerd is op diverse bronnen. Terwijl het – met name voor kinderen – belangrijk is om zo’n kritische houding te ontwikkelen.

Zo werd Facebook, door zijn groeiende rol als nieuwsmedium en de informatiebubbel die hierdoor is ontstaan, ervan beschuldigd een belangrijke rol te hebben gespeeld in de uitslag van de Amerikaanse verkiezingen. Een item hierover in De Wereld Draait Door kun je hiernaast bekijken.

» In het dossier Nepnieuws lees je meer over nepnieuws en de rol van de filterbubbel en algoritmes

Liever geen filterbubbel? Dit moet je doen (of laten)

• Zorg dat je genoeg verschillende media gebruikt om de actualiteit te volgen
• Luister eens naar mensen of lees eens meningen waar je het beslist mee oneens bent
• Surf anoniem, bijvoorbeeld met zoekmachine DuckDuckGo of Startpage. In de Internetvrijheid Toolbox van Bits of Freedom vind je nog meer tips
• Ook de meeste browser bieden een privévenster om anoniem te surfen. De Consumentenbond geeft tips over verschillende browsers en instellingen
• Zet je cookies uit
• In dit artikel van Mediawijs.be staan 3 tips om een filterbubbel te vermijden
• Leer kinderen informatievaardigheden. Deze vaardigheden helpen bij het zoeken, vinden, beoordelen en verwerken van informatie.
• Kinderen vanaf 10 jaar vinden uitleg over de filterbubbel en tips om die te omzeilen op HoeZoMediawijs.nl

Veelgestelde vragen

Meer weten?

Wil je meer weten over de filterbubbel, dan helpen deze organisaties je verder:

The post Filterbubbel appeared first on Mediawijsheid.nl.

Digitale zorg heeft voordelen, zowel voor de patiënt als voor de arts. Als patiënt kun je je beter informeren en actiever deelnemen in het zorgproces. Maar er zijn ook risico’s op bijvoorbeeld gebied van privacy. De digitalisering van de zorg vraagt om digitale vaardigheden en mediawijsheid van de patiënt en zorgverlener.

Wat is er mogelijk met e-health?

Nederlandse artsen en patiënten maken, in vergelijking met het buitenland, veel gebruik van digitale zorgtoepassingen. E-health wordt veel ingezet om zorg efficiënter en beter te maken. De toepassing van digitale zorg maakt deze potentieel goedkoper, en kan oplossing bieden aan het groeiend personeelstekort.

Tijdens de coronapandemie hebben zorgapps, die tot dan toe in de experimentele fase verkeerden, de kans gekregen om zich te bewijzen als alternatief voor fysieke behandelingen in het ziekenhuis. Inmiddels worden bepaalde behandelingen via een app zelfs vergoed door een zorgverzekeraar.

Huisartsen gebruiken e-consulenten of het online aanvragen van herhaalrecepten. In ziekenhuizen stijgt het gebruik van technologisch hoogstaande medische apparatuur, voor bijvoorbeeld chirurgie op afstand met gebruik van robotarmen. Ook in verpleeghuizen en thuiszorg zie je steeds meer digitale oplossingen voor bijvoorbeeld zorg op afstand.

Een groot voordeel van e-health is dat we als patiënt meer de regie kunnen houden. We hebben toegang tot informatie, kunnen ziekenhuizen vergelijken en zorg dichterbij halen. Dit zijn mogelijkheden van digitale zorg:

Een overzicht van beschikbare hulpmiddelen, innovaties en ervaringen is te vinden in de HBO Kennisbank, die materiaal van hogescholen zichtbaar en beschikbaar maakt voor uitwisseling en hergebruik.

Ook biedt Stichting Digisterker met Digivitaler een lesprogramma aan over digitale zorg.

Risico’s van e-health

Digitale zorg brengt een hoop nieuwe vragen met zich mee. Van wie is de data die de hartslagmeter doorgeeft aan de zorgverlener? Kan een robot dezelfde aandacht en zorg bieden als een mens? En hoe zit het met de privacy van een demente bejaarde die een sensor draagt?

Bij de ontwikkeling en toepassing van digitale zorg is het belangrijk om het recht op privacy, autonomie, informatie en rechtvaardigheid te bewaken.

Met e-health, zoals het elektronisch patiëntendossier of apps, worden veel persoonlijke gegevens digitaal opgeslagen en verstuurd. Deze gegevens zijn privacygevoelig, door risico’s zoals:

• De mogelijkheid dat privégegevens bij onbevoegden terecht komen
• Het hacken van gegevens
• Systeemfouten

Ook roept digitale zorg vragen op over hoe gegevens, of data, verzameld mogen worden. Wie zou er iets met die data mogen doen? En wat dan? Er moet constant worden gezocht naar een balans tussen efficiëntere zorg en de belangen van de (zorg)gebruiker.

Digitalisering in de zorg kan zorgen voor de uitsluiting van mensen die digitaal minder vaardig zijn. Met name ouderen, mensen met een migratieachtergrond, minima en (licht) verstandelijk beperkten hebben soms moeite om digitaal bij te blijven.

Ten slotte kan e-health, zoals zorg op afstand of zorgrobots, ervaren worden als onpersoonlijk of zelfs onmenselijk. Fysiek contact of persoonlijke non-verbale zorg is voor veel mensen een belangrijk onderdeel van zorg.

De toekomst van digitale zorg

Niet alleen voor de patiënt, maar ook voor de zorgverlener heeft e-health veel gevolgen. Zo zal een elektronische luier die waarschuwt wanneer hij moet worden gewisseld, impact hebben op de rondes van verpleegkundigen. Ook verandert er veel in de communicatie met collega’s en patiënten.

Door de vergrijzing wordt de vraag naar zorg steeds groter. Om deze vraag bij te houden kan e-health oplossingen bieden, door zorg efficiënter en goedkoper te maken. Bij de ontwikkeling en toepassing van nieuwe vormen van digitale zorg is het belangrijk dat de risico’s en de gevolgen voor patiënt en zorgverlener in de gaten worden gehouden.

Tijdens de jaarlijkse Slimme Zorg Estafette stellen zorginstellingen, onderwijsinstellingen, leveranciers en patiëntenverenigingen hun deuren open voor publiek. Zij laten zien wat er mogelijk is op gebied van e-health en wat hun toekomstplannen zijn. Initatiefnemers ECP en het ministerie van VWS willen met deze campagne kennis en vaardigheden op het gebied van digitale ondersteuning in de zorg vergroten.

Digitale vaardigheden

Om met nieuwe, snel veranderende technologie en ICT-systemen te kunnen omgaan zullen zorgverleners ook ICT-kennis en -vaardigheden nodig hebben. Op de kennissite digivaardigindezorg.nl kunnen zorgprofessionals aan de slag om hun digitale vaardigheden te verbeteren.

Veelgestelde vragen

Meer weten?

Wil je meer informatie over digitale gezondheidszorg, dan kun je bij deze organisaties terecht:

The post Digitale zorg appeared first on Mediawijsheid.nl.