Als je slachtoffer wordt van online fraude, kun je aangifte doen bij de politie.

Bij phishing kun je ook de organisatie waarschuwen uit wiens naam je de phishing e-mail ontvangt. De meeste Nederlandse banken hebben hiervoor een apart mailadres.

Bedenk dat je niet de enige bent die dit overkomt. Erover praten kan opluchten.

Bij een hoax wordt een waarschuwing per e-mail, of op sociale media, verspreid. De informatie is niet waar, maar wordt als de waarheid gepresenteerd. Je wordt gevraagd het bericht met zo veel mogelijk mensen te delen.

Cybercriminelen gebruiken AI (kunstmatige intelligentie) om mensen telefonisch op te lichten. Met zogenaamde ‘voice cloning’  kopiëren ze de stem van een vriend of familie. Die vraagt je bijvoorbeeld om snel geld over te maken of persoonlijke gegevens te delen. Hoe groot is de kans dat je hiermee te maken krijgt? En hoe kun je jezelf en je naasten hiertegen beschermen?

Eerst: wat is voice cloning eigenlijk?

Mensen kunnen met behulp van AI de stem van een bepaald persoon namaken. Hiervoor hebben ze alleen een korte opname van de stem van die persoon nodig. De gekloonde stem kan heel echt lijken, omdat zelfs de manier waarop die persoon praat wordt overgenomen. De technologie werkt zo goed dat je de gekloonde stem ook dingen kan laten zeggen die hij of zij niet in de opname heeft gezegd. Voice cloning kan heel nuttig zijn, bijvoorbeeld voor het maken van audioboeken in verschillende talen.

» Meer informatie over voice cloning en andere soorten synthetische media

Hoe wordt voice cloning ingezet door cybercriminelen?

Voice cloning kan ook ingezet worden voor meer schadelijke doeleinden. Zo kan het als hulpmiddel worden gebruikt voor oplichting en fraude. Een gekloonde stem van een bekende kan bijvoorbeeld worden gebruikt om een slachtoffer telefonisch te vragen om geld over te maken. Het zonder toestemming opnemen en kunstmatig klonen van iemands stem is strafbaar. Dit wordt gezien als identiteitsfraude. Ook is het een ernstige inbreuk op iemands privacy.

Oplichting met behulp van deze nieuwe technologie komt in Nederland nog weinig voor, maar in het buitenland, en met name in de Verenigde Staten, is het wel een veelvoorkomend probleem. Experts waarschuwen dat we er in de toekomst ook in Nederland meer mee te maken gaan krijgen.

Omdat de gekloonde stem zo erg lijkt op de échte stem van de persoon wiens stem is gekloond word je makkelijk voor de gek gehouden. Het is daarom belangrijk om te weten waar je op moet letten.

Waar kan je op letten?

Wil je voorkomen dat je in zo’n telefoontje van oplichters trapt? Digiwijzer deelt een aantal tips van de politie:

• Wees je bewust van de risico’s
• Hang bij een verdacht telefoongesprek direct op
• Bel de persoon om wie het lijkt te gaan terug op diens eigen nummer
• Stel de persoon vragen over iets waar alleen diegene antwoord op kan geven
• Spreek een codewoord af: een soort wachtwoord om snel na te kunnen gaan of het daadwerkelijk die persoon is of niet

» Meer weten over kunstmatige intelligentie? Bekijk hier het dossier
» Meer weten over phishing en hoe je voorkomt dat je erin trapt? Bekijk het dossier Phishing.
» Vind tips om jezelf (en je omgeving) weerbaar te maken tegen online criminaliteit in het dossier Veilig op internet.
» Op Veiliginternetten.nl vind je ook tips om jezelf te beschermen tegen online criminaliteit en wat je kan doen als je ermee te maken krijgt

Denk bijvoorbeeld aan het volgende:

• Via internet kijk je de nieuwste Amerikaanse tv-series op een Smart tv
• Een horloge met GPS geeft inzicht in je persoonlijke sportieve prestaties (meer hierover staat in het dossier Quantified Self)
• Kledingproducenten volgen de retailroute van hun spijkerbroek dankzij een piepklein chipje dat ze in de jeans verstopt hebben
• Boeren gebruiken ‘smart sensors’ om hun oogst via internet te monitoren
• Meteorologen voorspellen orkanen op basis van meetstations over de hele wereld
• Autoproducenten werken aan auto’s die met behulp van sensoren zelfstandig rijden
• Een met internet verbonden thermostaat maakt het mogelijk om vanaf je vakantieadres de temperatuur thuis te regelen

De speelomgeving van kinderen verandert snel. Eén van de opvallendste ontwikkelingen is de komst van speelgoed dat is verbonden met internet: connected toys, of slim speelgoed. De mogelijkheden zijn eindeloos, maar verreweg de meeste ouders willen wél dat hun kind veilig kan spelen.

Wil je een connected toy kopen? Om ouders op weg te helpen stelde Netwerk Mediawijsheid een checklist met 10 aandachtspunten samen op het gebied van veiligheid en speelbaarheid.

» Bekijk ook het dossier Slim speelgoed

Grooming betekent digitaal kinderlokken; het benaderen van kinderen voor seksueel contact. Grooming is in Nederland verboden.

We behandelen dit onderwerp uitgebreid in het dossier grooming.

Ja, grooming is sinds 1 januari 2010 strafbaar in Nederland.

Sinds 2020 is ook sexchatting met kinderen onder de 16 jaar door volwassenen strafbaar. Als iemand een kind stelselmatig seksueel benadert, dan is dat strafbaar. Daar kan iemand maximaal 2 jaar gevangenisstraf voor krijgen.

Sexting is breder dan grooming. Bij sexting gaat het om seks via internet. Meestal zijn het verliefde pubers die experimenteren en elkaar seksueel getinte foto’s of filmpjes sturen.

» Meer daarover in ons dossier over sexting.

Sextortion is afpersing met een seksueel getinte foto (of video). De afperser wil geld of meer pikante foto’s. Vaak zijn de foto’s gestolen via sociale media, e-mails, door het overnemen van webcams of door apparatuur te stelen.

Sextortion is niet hetzelfde als grooming of sexting, hoewel het vaak samengaat. Voor meer hulp kan je terecht bij Slachtofferhulp Nederland.

Bij virtuele kinderporno zijn geen echte kinderen misbruikt, maar worden onschuldige foto’s of filmpjes bewerkt met Photoshop. Hiervoor worden vaak foto’s van internet en sociale media gebruikt. Virtuele kinderporno is in Nederland strafbaar.

Wees dus voorzichtig met het plaatsen van foto’s van je kinderen op Facebook of Twitter, zeker wanneer zij in zomerse- of badkleding op de foto staan.

Er zijn diverse meldpunten waar je terecht kunt voor hulp en advies over grooming, kinderporno, sextortion, loverboys en ander (online) seksueel misbruik.

• Meldknop.nl » meldpunt voor vervelende ervaringen op internet
• Help wanted » meldpunt voor online seksueel misbruik
• Meldpunt kinderporno » meldpunt voor kinderporno

In mei 2020 kondigde minister voor Justitie en Veiligheid aan dat sexchatting met kinderen onder de 16 jaar door volwassenen strafbaar wordt. Als iemand een kind stelselmatig seksueel benadert, dan is dat strafbaar. Daar kan iemand maximaal 2 jaar gevangenisstraf voor krijgen.

Helpwanted.nl legt uit wat de verandering in de wetgeving betekent.

Loverboys leggen vaak via chatrooms en sociale media contact met meisjes. Zij kiezen bewust voor kwetsbare, onzekere of eenzame meiden en geven hen veel complimentjes en aandacht. Wanneer het meisje eenmaal verliefd is, dwingt hij haar in de prostitutie te gaan.

Er bestaan ook lovergirls.

Op sociale media krijg je te maken met berichten en reacties van anderen. Hoe ga je om met negatieve en kwetsende reacties? Zie je kwetsend gedrag of ontvang je zelf haatberichten of andere negatieve reacties? Dit kun jij doen.

Stappenplan bij online kwetsend gedrag

In het kader van de Week van de Mediawijsheid 2023 en het initiatief #hierniet zijn de volgende stappen opgesteld:

Stap 1: herken online kwetsend gedrag
Bedenk met welke vorm van kwetsend gedrag je te maken hebt.
Ga na of het gedrag strafbaar is en wat de gebruiksvoorwaarden op het platform hierover zeggen. Check de gebruiksvoorwaarden van Facebook, Instagram, LinkedIn, Youtube, Snapchat en TikTok.
Of vraag het de politie. 

Stap 2: rapporteer
Rapporteer kwetsende berichten als eerste bij het platform waar het gedrag plaatsvindt. Er zijn ook externe meldpunten, zoals meldknop.nl waar je een melding kunt doen en extra advies kunt inwinnen. Schakel bij strafbaar gedrag altijd de politie in via politie.nl.

Stap 3: praat erover
Is het kwetsende bericht aan jou gericht? Je staat er niet alleen voor. Praat erover met iemand die je vertrouwt, dat kan enorm opluchten.
Kun je met niemand in je omgeving praten? Op hulplijn.offlimits.nl kun je anoniem advies vragen.

Wordt een ander online gekwetst? Laat die persoon weten dat jij het niet oké vindt en dat je er voor diegene bent. Ook kun je de afzender van een kwetsend bericht uitleggen waarom jij dit niet oké vindt.

Wat kun je doen als beheerder van een sociale media-kanaal?

Ben jij verantwoordelijk voor het beheren van een groep of kanaal op sociale media? Dan krijg je mogelijk te maken met online kwetsend gedrag. Gebruik deze adviezen om als beheerder kwetsend gedrag te voorkomen en hoe je ingrijpt als het toch misgaat.

Meer tips:

• Hoe grijp je in bij online discriminatie? Gebruik deze tips van Movisie
• Op eerstehulpbijonlinehaat.nl vindt je uitleg over het belang van een sociaal steunnetwerk en wat je kunt doen als dit voor jou niet haalbaar is.
• Wil je in gesprek om online omgangsvormen te verbeteren? Gebruik de tips op Mediawijsheid.nl.

Ook online worden mensen gediscrimineerd. Iemand wordt anders behandeld, achtergesteld of uitgesloten op basis van kenmerken zoals huidskleur, beperking, geslacht of leeftijd. Zie je op internet een agressief, gewelddadig of beledigend bericht dat haat oproept tegen een persoon of een groep die in de minderheid is? Dan kan het lastig zijn om hierop te reageren. Hoe kom je toch voor jezelf of anderen op?

10 tips om in te grijpen bij online discriminatie

Stel, je ziet op sociale media een discriminerende opmerking, gericht tegen jou of een ander. Hoe kun je ingrijpen? Movisie stelde deze tips op:

1. Check eerst het account van de persoon die een discriminerende post heeft geplaatst
   Zo kun je achterhalen of het niet een nepaccount of ‘troll’ is. Bekijk o.a. de profielfoto en check wat voor soort berichten iemand plaatst, wanneer en hoe vaak.

2. Grijp samen in
   Spreek je als groep (collega’s, scholieren of studenten, vrienden) uit tegen haatdragende berichten. Uit onderzoek blijkt dat online counterspeech vanuit een groep kan zorgen dat haatdragende gesprekken veranderen in meer neutrale of zelfs positieve gesprekken.

3. Focus je op je doel
   Denk na over wat je wilt bereiken met jouw reactie of post.

4. Zachte of harde confrontatie
   Denk na over de manier waarop je het gesprek aan wilt gaan. Bij een zachte confrontatie ga je op een positievere en respectvolle manier het gesprek aan. Bij een harde confrontatie confronteer je iemand ermee dat hij of zij discriminerend bezig is op een meer negatieve en directe manier. Vragen nodigen meer uit tot zelfreflectie terwijl men bij statements sneller geneigd is om te reageren met tegenargumenten.

5. Deel gevoelens en ervaringen
   Daders staan namelijk vaak niet stil bij wat hun gedrag veroorzaakt bij slachtoffers. Vooral online blijven de gevolgen van racisme onzichtbaar van daders doordat de daders geen fysieke reactie zien bij het slachtoffer. Ook kan het helpen om aan de dader te vragen om zich in te leven in het slachtoffer.

6. Benadruk overeenkomsten
   Het kan ook effectief zijn om overeenkomsten tussen degene die een discriminerende opmerking maakt en jezelf te benadrukken.

7. Spreek de dader aan op positieve waarden, normen en eigenschappen
   Ook mensen die openlijk discrimineren, hebben vaak normen en waarden die ervan uitgaan dat je anderen gelijk en respectvol moet behandelen. Het is aan te raden om deze normen en waarden ‘te activeren’ bij de dader.
   Een voorbeeld is: ‘Ik ben verbaasd dat je dat zegt/doet, aangezien ik dacht dat jij gelijkwaardigheid belangrijk vindt.’

8. Neem jezelf in bescherming
   Dat ingrijpen effectief kan zijn, betekent niet dat het in elke situatie slim is om met mensen in discussie te gaan. Soms kun je namelijk aan een bepaalde reactie al zien dat iemand eigenlijk een ‘trol’ is en probeert mensen uit de tent te lokken. Wanneer dit het geval is of wanneer iemand een extreem andere mening heeft dan jij, heeft het weinig zin om eindeloos in discussie te gaan.

9. Bepaal wie het beste kan reageren
   Denk na over wie het beste kan reageren op een discriminerend bericht. Wanneer je online een discriminerende uiting tegenkomt die je als kwetsend ervaart, kan het soms lastig zijn om hier zelf op een effectieve manier op te reageren. Zeker als je vanuit een persoonlijk account reageert, moet je eigen veiligheid altijd voorop staan. Soms  kan het goed zijn om anderen, zoals je vrienden of je volgers, te vragen om namens jou hierop te reageren.

10. Meld online discriminatie
    Zie je een discriminerende uiting op sociale media? Maak hier dan een melding van zodat deze discriminerende uiting kan worden verwijderd. Je kunt dit melden bij de website of platform zelf of bij het Meldpunt Internet Discriminatie (MiND).

Lees ook dit artikel van Movisie

Wat werkt juist niet als je in wilt grijpen?

Movisie geeft ook tips over wat je beter niet kunt doen:

• Negatief bericht delen of ‘upvoten’ door het bericht negatieve likes te geven. Zo geef je het bericht meer aandacht en verschijnt het dus op meer tijdlijnen.
• Reageren op oude berichten. Dit kan ervoor zorgen dat je een gesprek opnieuw aanwakker en dat mensen die het niet gezien hadden dit alsnog te zien krijgen. Timing is daarom alles. Oftewel: reageer direct, hierdoor zet je een sociale norm neer dat discriminatie niet oké is.
• Herhaling van stereotypen, óók als je ze daarna weer onderuit haalt.
• Te veel aandacht geven aan de extreme geluiden.
• Reageren op een ‘trol’ of op nepaccount.
• (Eindeloos) in discussie gaan

» In de online training #DatMeenJeNiet leer je over de verschillende vormen van discriminatie en hoe je hiermee omgaat

» Bekijk ook de tips voor het stimuleren van prosociaal gedrag
» En deze tips om zelf in actie te komen bij kwetsend gedrag

Doxing, misschien heb je dit woord wel eens voorbij zien komen. Vaak gaat het over politici, journalisten of opiniemakers die ‘gedoxt’ worden. Maar wat is het precies?

Doxing is een samenvoeging van de Engelse woorden ‘dropping dox’, wat zoveel betekent als ‘documenten publiceren’. Het komt erop neer dat iemand met kwade bedoelingen persoonlijke informatie van jou deelt. Bijvoorbeeld je adres, of je telefoonnummer. 

Deze informatie kan uit allerlei (openbare) bronnen komen. Je telefoonnummer staat misschien op de website van je werkgever. Of je hebt een eigen bedrijf, waardoor je adres zonder al te veel moeite op te sporen is. Bij doxing onthullen de daders persoonlijke of vertrouwelijke gegevens niet zomaar. Vaak is het doel iemand intimideren en gebeurt dat met een vooropgezet plan. Door bijvoorbeeld het privéadres van iemand bekend te maken, wil de dader zijn doelwit angst aanjagen. ‘Ik weet waar je woont, dus pas op je woorden’.

Tips om doxing tegen te gaan

Met de volgende tips verklein je de kans om slachtoffer te worden:

1. Zorg dat je je wachtwoorden geheim houdt en op een veilige plek bewaart
2. Controleer regelmatig of je contact- of adresgegevens makkelijk te vinden zijn. Wees ook terughoudend met het delen van deze informatie.
3. Ga na wie jouw gegevens op sociale media kunnen zien. Staat je profiel op openbaar of privé? Dit kun je instellen via de privacyinstellingen.

Lees meer:

• In dit uitgebreide artikel gaat netwerkpartner VPNgids.nl uitgebreid in op (de gevolgen van) doxing.
• Ook bij netwerkpartner Kliksafe.nl lees je meer over (voorbeelden van) doxing
• Doxing is strafbaar
• Meer tips over veilig internetten lees je in ons dossier

Tegenwoordig zijn online trollen of gemene berichten niet meer weg te denken van (sociale) media. Hoe kun je juist positief en online prosociaal gedrag stimuleren?

Wat is prosociaal gedrag?

Prosociaal gedrag is dat wat je doet om anderen te helpen of zich beter te laten voelen. Dit gebeurt in het echte leven en online. Denk bijvoorbeeld aan online iemand opvrolijken of troosten, reageren op berichten waarin mensen om hulp vragen, geld doneren of een petitie ondertekenen.

Bitescience heeft op basis van wetenschappelijk onderzoek verschillende manieren op een rijtje gezet om online prosociaal gedrag aan te moedigen:

1. Geef het goede voorbeeld. Wanneer je iemand ziet die iets aardigs doet voor een ander, zoals iemand troosten, werkt dat aanstekelijk. Rolmodellen (zoals leraren, ouders of influencers) hebben dus veel invloed.
2. Geef positieve feedback. Doet iemand iets aardigs voor een ander? Laat het weten! Bijvoorbeeld met een reactie op Instagram of een offline compliment
3. Bied sociale steun. Online of offline steun kan veel voor een ander betekenen. Als je je online gesteund voelt, gedraag je je ook prosocialer naar anderen toe
4. Train mindfulness. Mindfulness is de vaardigheid om bewust aanwezig te zijn in het hier en nu zonder te oordelen. Dat zorgt ervoor dat je eerder anderen wilt helpen en dat je online berichten beter kan begrijpen.
5. Creëer verantwoordelijkheidsgevoel. Als je iemand verantwoordelijk maakt voor het eigen gedrag, zal diegene minder snel meedoen met het slechte gedrag van anderen
6. Versterk het zelfvertrouwen in online en offline sociale vaardigheden. Als je je offline zelfverzekerd voelt, zal je dat online ook sneller zijn
7. Kijk en luister naar betekenisvolle media, zoals inspirerende films of podcasts. Daardoor voel je je meer verbonden en kun je meer met anderen meeleven. Lees meer over wat betekenisvolle media zijn.

Meer informatie:

» Bitefile: 7 tips om online sociaal gedrag te stimuleren
» Kijkwijzer over sociaal gedrag tijdens het gamen: 5 tips voor samen sociaal online
» Lesmateriaal over online omgangsvormen: dossier lesmateriaal

Op sociale media communiceren we snel en massaal. Zorgvuldigheid, privacy en even tot tien tellen schieten er daardoor vaak bij in. Het is inmiddels geen taboe meer dat we schokkende beelden, kwetsende teksten of privacygevoelige informatie delen. Hoe kun je online omgangsvormen verbeteren? Ga erover in gesprek met deze tips:

Wat is jouw rol als maker en deler?

Ga met elkaar in gesprek over hoe we op een respectvolle manier media kunnen maken en delen:

• Wie bepaalt wat er over een ander online mag worden gezet?
• Wat deel je wel, wat niet?
• En waarom (niet)? Welke redenen heb je bij het (niet) plaatsen of delen van content?
• Wat is het effect van wat jij online plaatst of deelt? Hoe komt het over op een ander?
• Mag je ongevraagd foto’s van anderen op Facebook of Instagram zetten? Of moet je eerst toestemming vragen?
• Kun je op internet feedback geven in gewone bewoordingen?

Wat kun je als sociale media-beheerder doen om het gesprek respectvol te laten verlopen? Bekijk de tips in het kader van de Week van de Mediawijsheid 2023: #hierniet

Discussievragen over online gedrag en respect

Door in discussie te gaan, stimuleer je actief nadenken en reflecteren op het eigen online gedrag, en of dat voldoende respectvol is. Gebruik deze stellingen om voor te leggen:

• Ik ben een mediamaker
• Ik tel tot tien voordat ik reageer op sociale media
• Iedereen mag ongevraagd foto’s en filmpjes van mij op Instagram plaatsen
• Als ik denk dat een berichtje niet klopt, check ik het voordat ik het deel of erop reageer
• Ik vind dat ik alle muziek, films en plaatjes mag gebruiken die ik online kan vinden
• Als ik een kwetsend filmpje doorstuur, ben ik medeverantwoordelijk voor de gevolgen

Handige materialen om mee aan de slag te gaan

• Eerste hulp bij online haat helpt je te bepalen hoe serieus een haatbericht precies is en heeft je manieren om jezelf te beschermen en actie te ondernemen
• Gebruik deze 7 tips om prosociaal gedrag te stimuleren
• In de online training #DatMeenJeNiet leer je over de verschillende vormen van online discriminatie en hoe je hiermee omgaat
• Gebruik deze 10 tips om in te grijpen bij online discriminatie
• Bekijk het overzicht van lesmaterialen over online omgangsvormen, zoals online pesten en shame sexting
• Een overzicht van vormen van kwetsend gedrag op internet
• En deze tips in het kader van de Week van de Mediawijsheid om zelf in actie te komen bij kwetsend gedrag

Er zijn diverse meldpunten waar je terecht kunt voor hulp en advies bij (online) pesten:

• Meldknop.nl » meldpunt voor vervelende ervaringen op internet
• Bij De Kindertelefoon staan ze klaar voor kinderen
• De organisatie Offlimits richt zich op online grensoverschrijdend gedrag en misbruik
• Wil je aangifte doen? Kijk dan op Vraaghetdepolitie

Als je kind zelf pest, zul je hierover in gesprek moeten gaan. Hier krijg je tips:

• Nji.nl – Mijn kind pest
• Mediawijsheid.nl – Dossier Online pesten
• Hoezomediawijs.nl – Jeugdpagina voor kinderen vanaf 10 jaar over cyberpesten
• stoppestennu.nl – Help, mijn kind is een pester. Wat kan ik als ouder doen?

Op sociale media kunnen we vrijwel alles zeggen en delen. We geven elkaar complimenten en likes, maar net zo vaak delen we boze en kwetsende berichten. Om aandacht te besteden aan een socialere online wereld, is het goed om te weten welke vormen van kwetsend gedrag er zijn. Een paar vormen toegelicht:

Haatberichten & bedreiging

Iemand kan haatberichten sturen om onwaarheden te verspreiden, om de mening van anderen te beïnvloeden, om onrust te veroorzaken of om boosheid over een onderwerp kenbaar te maken. Soms gaat het zo ver, dat mensen bedreigd worden. Bijvoorbeeld met geweld of chantage. Dreigberichten worden door de politie erg serieus genomen.

» Lees meer over dreig- en haatberichten en hoe je ermee omgaat

Doxing

Doxing, waarschijnlijk heb je dit woord wel eens voorbij zien komen. Vaak gaat het over politici, journalisten op opiniemakers die ‘gedoxt’ worden. Doxing betekent dat iemand met kwade bedoelingen persoonlijke informatie van een ander deelt. De dader wil zijn doelwit bijvoorbeeld angst aanjagen het privéadres van iemand bekend te maken: “Ik weet waar je woont, dus pas op je woorden”.

» Lees meer over doxing en hoe je het voorkomt

Online pesten

Online pesten, cyberpesten, digitaal pesten: het zijn allemaal woorden die we gebruiken voor pestgedrag via sociale media. Hiervan spreken we wanneer iemand herhaaldelijk, opzettelijk schadelijke inhoud naar of over een slachtoffer verstuurt of deelt. Beschermd door anonimiteit gaat cyberpesten veel verder dan andere vormen van pesten.

» Lees meer over online pesten en hoe je ermee omgaat

Shaming en exposing

Online shaming is een vorm van public shaming waarbij mensen online worden vernederd, bijvoorbeeld op sociale media. Sommige slachtoffers hebben hier nog jaren last van.

Een onderdeel van online shaming is het zogenaamde shame sexting. Shame sexting ontstaat als een van de twee partijen seksueel getinte beelden met anderen deelt, met het doel om de ander te kwetsen. Dat heet ook wel ‘exposing’: beelden worden ongevraagd verspreid op internet. Het slachtoffer wordt veroordeeld om het maken van de beelden.

» Lees meer over shame sexting

Trollen

Een internettrol probeert online onrust te stoken en ruzie, discussies of emotionele reacties uit te lokken bij anderen. Dat kan bijvoorbeeld door te beledigen of schokkende meningen of beelden te delen. Veel trollen doen dit uit verveling en voor de lol. Maar het kan ook zijn om opzettelijk het publieke debat te beïnvloeden.

» Lees meer over trollen op Stoppestennu.nl

Online discriminatie & hatespeech

Ook op internet vindt discriminatie plaats. Dat betekent dat mensen anders worden behandeld, worden achtergesteld of uitgesloten op basis van (persoonlijke) kenmerken. Bijvoorbeeld je huidskleur, beperking, geslacht of leeftijd.

Een vorm van discriminerend gedrag is hatespeech, of haatspraak. Iemand plaatst haatdragende opmerkingen of roept haat op tegen een groep die in de minderheid is. Hierbij gebruikt diegene agressieve, gewelddadige of beledigende taal, die is gericht op een specifieke groep mensen met een gedeelde eigenschap. Denk aan dezelfde huidskleur, etniciteit of politieke voorkeur.

» In de online training #DatMeenJeNiet leer je over de verschillende vormen van discriminatie en hoe je hiermee omgaat

Cancelen

Cancelen is een manier om iemand te boycotten of uit te sluiten. Het is een vorm van een publieke schandpaal, waarbij een persoon of bedrijf dat iets onwenselijks heeft gedaan terecht wordt gewezen. Cancelen gebeurt bijvoorbeeld wanneer iemand een controversiële uitspraak heeft gedaan. Op sociale media wordt dan opgeroepen om diegene te cancelen. Omdat dit vaak gebeurt wordt er ook wel gesproken over cancelcultuur.

Cancelen is te zien als een vorm van kwetsend gedrag, wanneer iemand onterecht wordt gecanceld of wanneer de gevolgen buitenproportioneel groot zijn. Het kan ook gezien worden als een positieve manier van sociale controle, waarbij mensen (met macht) worden aangesproken op ongewenst gedrag.

» Bekijk ook de tips voor het stimuleren van prosociaal gedrag
» En deze tips om zelf in actie te komen bij kwetsend gedrag

Er zijn diverse meldpunten waar je terecht kunt voor hulp en advies bij (online) pesten:

• Meldknop.nl » meldpunt voor vervelende ervaringen op internet
• Bij De Kindertelefoon staan ze klaar voor kinderen
• De organisatie Offlimits richt zich op online grensoverschrijdend gedrag en misbruik
• Wil je aangifte doen? Kijk dan op Vraaghetdepolitie

Er zijn veel antipestprogramma’s. Om tot een wetenschappelijk verantwoorde validatie van deze programma’s te komen, is in 2013 de onafhankelijke Commissie Antipestprogramma’s opgesteld.

Deze commissie beoordeelde in 2018 voor het laatst welke programma’s aan al hun criteria, en welke progamma’s aan een aantal criteria voldoen.

» Lees hier de meest recente beoordeling van verschillende antipestprogramma’s

KiVa is een schoolbreed programma, gericht op positieve groepsvorming en het versterken van de sociale veiligheid op basisscholen. De nadruk ligt daarbij op de groep als geheel.

KiVa is goedgekeurd door het Nederlands Jeugdinstituut (NJi). Daarnaast heeft de Rijksuniversiteit Groningen tussen 2012 en 2014 onderzoek gedaan naar KiVa, waaruit o.a. bleek dat KiVa effectief is in het tegengaan van pesten (preventief) en het oplossen daarvan (curatief) en leerkrachten vaardigheden aanleert om groepsproblemen te voorkomen en te verhelpen.

Bij kinderen zijn de hersenen onvoldoende in staat om consequenties (op de langere termijn) te overzien.

• Zij zijn zich (nog) niet bewust van de openbaarheid van internet. Ze stappen makkelijk over een (juridische) grens zonder zich daar bewust van te zijn.
• Ze kunnen een situatie niet goed vanuit andermans standpunt bekijken. Kinderen en pubers zijn op dat vlak nog erg egocentrisch; ze denken vanuit zichzelf. De anonimiteit van sociale media versterkt dit effect. Een veelgehoord argument is: “het was grappig bedoeld.”

Het is belangrijk om kinderen te betrekken bij de aanpak tegen pesten. Zij weten als geen ander wat er speelt op het schoolplein, in de klas en online.

In verschillende programma’s van Zapp praten kinderen over pesten.

In het Handboek tegen pesten van de Nationale Academie voor Media & Maatschappij staan tips door en voor jongeren verzameld. Bijvoorbeeld:

• Opvoeders kunnen het goede voorbeeld geven door zelf niet te pesten, te schelden of onnodig negatief te praten over anderen
• Een diverse vriendengroep kan ervoor zorgen dat je meer empathie hebt voor mensen die anders zijn dan jij
• Laat leerlingen meedenken als er iets misgaat in de klas of online

Op sociale media communiceren we snel en massaal. Zorgvuldigheid, privacy en even tot tien tellen schieten er daardoor vaak bij in. Het is inmiddels geen taboe meer dat we schokkende beelden, kwetsende teksten of privacygevoelige informatie delen. Hoe kun je online omgangsvormen verbeteren? Ga erover in gesprek met deze tips:

Wat is jouw rol als maker en deler?

Ga met elkaar in gesprek over hoe we op een respectvolle manier media kunnen maken en delen:

• Wie bepaalt wat er over een ander online mag worden gezet?
• Wat deel je wel, wat niet?
• En waarom (niet)? Welke redenen heb je bij het (niet) plaatsen of delen van content?
• Wat is het effect van wat jij online plaatst of deelt? Hoe komt het over op een ander?
• Mag je ongevraagd foto’s van anderen op Facebook of Instagram zetten? Of moet je eerst toestemming vragen?
• Kun je op internet feedback geven in gewone bewoordingen?

Wat kun je als sociale media-beheerder doen om het gesprek respectvol te laten verlopen? Bekijk de tips in het kader van de Week van de Mediawijsheid 2023: #hierniet

Discussievragen over online gedrag en respect

Door in discussie te gaan, stimuleer je actief nadenken en reflecteren op het eigen online gedrag, en of dat voldoende respectvol is. Gebruik deze stellingen om voor te leggen:

• Ik ben een mediamaker
• Ik tel tot tien voordat ik reageer op sociale media
• Iedereen mag ongevraagd foto’s en filmpjes van mij op Instagram plaatsen
• Als ik denk dat een berichtje niet klopt, check ik het voordat ik het deel of erop reageer
• Ik vind dat ik alle muziek, films en plaatjes mag gebruiken die ik online kan vinden
• Als ik een kwetsend filmpje doorstuur, ben ik medeverantwoordelijk voor de gevolgen

Handige materialen om mee aan de slag te gaan

• Eerste hulp bij online haat helpt je te bepalen hoe serieus een haatbericht precies is en heeft je manieren om jezelf te beschermen en actie te ondernemen
• Gebruik deze 7 tips om prosociaal gedrag te stimuleren
• In de online training #DatMeenJeNiet leer je over de verschillende vormen van online discriminatie en hoe je hiermee omgaat
• Gebruik deze 10 tips om in te grijpen bij online discriminatie
• Bekijk het overzicht van lesmaterialen over online omgangsvormen, zoals online pesten en shame sexting
• Een overzicht van vormen van kwetsend gedrag op internet
• En deze tips in het kader van de Week van de Mediawijsheid om zelf in actie te komen bij kwetsend gedrag

Ook online worden mensen gediscrimineerd. Iemand wordt anders behandeld, achtergesteld of uitgesloten op basis van kenmerken zoals huidskleur, beperking, geslacht of leeftijd. Zie je op internet een agressief, gewelddadig of beledigend bericht dat haat oproept tegen een persoon of een groep die in de minderheid is? Dan kan het lastig zijn om hierop te reageren. Hoe kom je toch voor jezelf of anderen op?

10 tips om in te grijpen bij online discriminatie

Stel, je ziet op sociale media een discriminerende opmerking, gericht tegen jou of een ander. Hoe kun je ingrijpen? Movisie stelde deze tips op:

1. Check eerst het account van de persoon die een discriminerende post heeft geplaatst
   Zo kun je achterhalen of het niet een nepaccount of ‘troll’ is. Bekijk o.a. de profielfoto en check wat voor soort berichten iemand plaatst, wanneer en hoe vaak.

2. Grijp samen in
   Spreek je als groep (collega’s, scholieren of studenten, vrienden) uit tegen haatdragende berichten. Uit onderzoek blijkt dat online counterspeech vanuit een groep kan zorgen dat haatdragende gesprekken veranderen in meer neutrale of zelfs positieve gesprekken.

3. Focus je op je doel
   Denk na over wat je wilt bereiken met jouw reactie of post.

4. Zachte of harde confrontatie
   Denk na over de manier waarop je het gesprek aan wilt gaan. Bij een zachte confrontatie ga je op een positievere en respectvolle manier het gesprek aan. Bij een harde confrontatie confronteer je iemand ermee dat hij of zij discriminerend bezig is op een meer negatieve en directe manier. Vragen nodigen meer uit tot zelfreflectie terwijl men bij statements sneller geneigd is om te reageren met tegenargumenten.

5. Deel gevoelens en ervaringen
   Daders staan namelijk vaak niet stil bij wat hun gedrag veroorzaakt bij slachtoffers. Vooral online blijven de gevolgen van racisme onzichtbaar van daders doordat de daders geen fysieke reactie zien bij het slachtoffer. Ook kan het helpen om aan de dader te vragen om zich in te leven in het slachtoffer.

6. Benadruk overeenkomsten
   Het kan ook effectief zijn om overeenkomsten tussen degene die een discriminerende opmerking maakt en jezelf te benadrukken.

7. Spreek de dader aan op positieve waarden, normen en eigenschappen
   Ook mensen die openlijk discrimineren, hebben vaak normen en waarden die ervan uitgaan dat je anderen gelijk en respectvol moet behandelen. Het is aan te raden om deze normen en waarden ‘te activeren’ bij de dader.
   Een voorbeeld is: ‘Ik ben verbaasd dat je dat zegt/doet, aangezien ik dacht dat jij gelijkwaardigheid belangrijk vindt.’

8. Neem jezelf in bescherming
   Dat ingrijpen effectief kan zijn, betekent niet dat het in elke situatie slim is om met mensen in discussie te gaan. Soms kun je namelijk aan een bepaalde reactie al zien dat iemand eigenlijk een ‘trol’ is en probeert mensen uit de tent te lokken. Wanneer dit het geval is of wanneer iemand een extreem andere mening heeft dan jij, heeft het weinig zin om eindeloos in discussie te gaan.

9. Bepaal wie het beste kan reageren
   Denk na over wie het beste kan reageren op een discriminerend bericht. Wanneer je online een discriminerende uiting tegenkomt die je als kwetsend ervaart, kan het soms lastig zijn om hier zelf op een effectieve manier op te reageren. Zeker als je vanuit een persoonlijk account reageert, moet je eigen veiligheid altijd voorop staan. Soms  kan het goed zijn om anderen, zoals je vrienden of je volgers, te vragen om namens jou hierop te reageren.

10. Meld online discriminatie
    Zie je een discriminerende uiting op sociale media? Maak hier dan een melding van zodat deze discriminerende uiting kan worden verwijderd. Je kunt dit melden bij de website of platform zelf of bij het Meldpunt Internet Discriminatie (MiND).

Lees ook dit artikel van Movisie

Wat werkt juist niet als je in wilt grijpen?

Movisie geeft ook tips over wat je beter niet kunt doen:

• Negatief bericht delen of ‘upvoten’ door het bericht negatieve likes te geven. Zo geef je het bericht meer aandacht en verschijnt het dus op meer tijdlijnen.
• Reageren op oude berichten. Dit kan ervoor zorgen dat je een gesprek opnieuw aanwakker en dat mensen die het niet gezien hadden dit alsnog te zien krijgen. Timing is daarom alles. Oftewel: reageer direct, hierdoor zet je een sociale norm neer dat discriminatie niet oké is.
• Herhaling van stereotypen, óók als je ze daarna weer onderuit haalt.
• Te veel aandacht geven aan de extreme geluiden.
• Reageren op een ‘trol’ of op nepaccount.
• (Eindeloos) in discussie gaan

» In de online training #DatMeenJeNiet leer je over de verschillende vormen van discriminatie en hoe je hiermee omgaat

» Bekijk ook de tips voor het stimuleren van prosociaal gedrag
» En deze tips om zelf in actie te komen bij kwetsend gedrag

Tegenwoordig zijn online trollen of gemene berichten niet meer weg te denken van (sociale) media. Hoe kun je juist positief en online prosociaal gedrag stimuleren?

Wat is prosociaal gedrag?

Prosociaal gedrag is dat wat je doet om anderen te helpen of zich beter te laten voelen. Dit gebeurt in het echte leven en online. Denk bijvoorbeeld aan online iemand opvrolijken of troosten, reageren op berichten waarin mensen om hulp vragen, geld doneren of een petitie ondertekenen.

Bitescience heeft op basis van wetenschappelijk onderzoek verschillende manieren op een rijtje gezet om online prosociaal gedrag aan te moedigen:

1. Geef het goede voorbeeld. Wanneer je iemand ziet die iets aardigs doet voor een ander, zoals iemand troosten, werkt dat aanstekelijk. Rolmodellen (zoals leraren, ouders of influencers) hebben dus veel invloed.
2. Geef positieve feedback. Doet iemand iets aardigs voor een ander? Laat het weten! Bijvoorbeeld met een reactie op Instagram of een offline compliment
3. Bied sociale steun. Online of offline steun kan veel voor een ander betekenen. Als je je online gesteund voelt, gedraag je je ook prosocialer naar anderen toe
4. Train mindfulness. Mindfulness is de vaardigheid om bewust aanwezig te zijn in het hier en nu zonder te oordelen. Dat zorgt ervoor dat je eerder anderen wilt helpen en dat je online berichten beter kan begrijpen.
5. Creëer verantwoordelijkheidsgevoel. Als je iemand verantwoordelijk maakt voor het eigen gedrag, zal diegene minder snel meedoen met het slechte gedrag van anderen
6. Versterk het zelfvertrouwen in online en offline sociale vaardigheden. Als je je offline zelfverzekerd voelt, zal je dat online ook sneller zijn
7. Kijk en luister naar betekenisvolle media, zoals inspirerende films of podcasts. Daardoor voel je je meer verbonden en kun je meer met anderen meeleven. Lees meer over wat betekenisvolle media zijn.

Meer informatie:

» Bitefile: 7 tips om online sociaal gedrag te stimuleren
» Kijkwijzer over sociaal gedrag tijdens het gamen: 5 tips voor samen sociaal online
» Lesmateriaal over online omgangsvormen: dossier lesmateriaal

Op sociale media krijg je te maken met berichten en reacties van anderen. Hoe ga je om met negatieve en kwetsende reacties? Zie je kwetsend gedrag of ontvang je zelf haatberichten of andere negatieve reacties? Dit kun jij doen.

Stappenplan bij online kwetsend gedrag

In het kader van de Week van de Mediawijsheid 2023 en het initiatief #hierniet zijn de volgende stappen opgesteld:

Stap 1: herken online kwetsend gedrag
Bedenk met welke vorm van kwetsend gedrag je te maken hebt.
Ga na of het gedrag strafbaar is en wat de gebruiksvoorwaarden op het platform hierover zeggen. Check de gebruiksvoorwaarden van Facebook, Instagram, LinkedIn, Youtube, Snapchat en TikTok.
Of vraag het de politie. 

Stap 2: rapporteer
Rapporteer kwetsende berichten als eerste bij het platform waar het gedrag plaatsvindt. Er zijn ook externe meldpunten, zoals meldknop.nl waar je een melding kunt doen en extra advies kunt inwinnen. Schakel bij strafbaar gedrag altijd de politie in via politie.nl.

Stap 3: praat erover
Is het kwetsende bericht aan jou gericht? Je staat er niet alleen voor. Praat erover met iemand die je vertrouwt, dat kan enorm opluchten.
Kun je met niemand in je omgeving praten? Op hulplijn.offlimits.nl kun je anoniem advies vragen.

Wordt een ander online gekwetst? Laat die persoon weten dat jij het niet oké vindt en dat je er voor diegene bent. Ook kun je de afzender van een kwetsend bericht uitleggen waarom jij dit niet oké vindt.

Wat kun je doen als beheerder van een sociale media-kanaal?

Ben jij verantwoordelijk voor het beheren van een groep of kanaal op sociale media? Dan krijg je mogelijk te maken met online kwetsend gedrag. Gebruik deze adviezen om als beheerder kwetsend gedrag te voorkomen en hoe je ingrijpt als het toch misgaat.

Meer tips:

• Hoe grijp je in bij online discriminatie? Gebruik deze tips van Movisie
• Op eerstehulpbijonlinehaat.nl vindt je uitleg over het belang van een sociaal steunnetwerk en wat je kunt doen als dit voor jou niet haalbaar is.
• Wil je in gesprek om online omgangsvormen te verbeteren? Gebruik de tips op Mediawijsheid.nl.

Online shaming, canceling, intimidatie, discriminatie of haat… Als iemand online te maken krijgt met kwetsend gedrag, zijn er meestal omstanders die getuige zijn van de situatie. Als omstander kan je een groot verschil maken door als upstander in actie te komen, oftewel: door voor de ander op te komen.

Spreek je uit tegen het gedrag, steun het slachtoffer of maak een melding. Als je het gedrag negeert en niks doet, dan wordt het alleen maar erger.

Bitescience dook in het onderzoek en zet 10 tips een rij hoe je jezelf en anderen kan stimuleren om voor anderen op te komen bij online kwetsend gedrag.

10 tips om een upstander te worden

1. Train empathie
   Je komt eerder voor een ander op als je empathisch bent. Empathische mensen kunnen de emoties van anderen herkennen en begrijpen. Daardoor kunnen zij goed meevoelen met slachtoffers van online kwetsend gedrag.
   Je kan empathie trainen door je in te leven in een ander, bedenk hoe diegene zich voelt. Empathie kan ook versterkt worden door het beoefenen van mindfulness.
2. Houd rekening met angst voor vergelding
   Een van de grootste belemmeringen voor omstanders om voor een ander op te komen is de angst om zelf doelwit te worden van kwetsend gedrag. Vooral als het in het openbaar is, bijvoorbeeld als het gaat om het direct aanspreken van de dader of het openlijk steunen van het slachtoffer. Maar het is goed om weten dat je ook anoniem kan reageren. Denk aan het melden van kwetsend gedrag bij het platform.
3. Train het herkennen van online kwetsend gedrag
   Wanneer is iets erg genoeg om in te grijpen? Dat is vaak lastig te beoordelen. Als mensen niet zeker weten of een situatie erg genoeg is om er iets tegen te doen, dan is de kans kleiner dat zij voor anderen opkomen. Upstander-gedrag kan gestimuleerd worden door mensen te trainen om kwetsend gedrag online beter te herkennen (zie bijvoorbeeld de website eerstehulpbijonlinehaat.nl).
4. Stimuleer slachtoffers om hulp te vragen
   Mensen zijn eerder geneigd om voor een slachtoffer op te komen als diegene actief om hulp vraagt. Als slachtoffers om hulp vragen dan weten omstanders beter hoe ernstig te situatie is. Omstanders voelen zich dan ook verantwoordelijker om in te grijpen.
5. Zorg dat je weet hóe je voor iemand op kan komen
   Het is makkelijker om voor iemand op te komen als je weet hoe je dat moet doen. Ook helpt het als je er vertrouwen in hebt dat je dat kan en dat het effect heeft. Het is daarom belangrijk om te weten wat effectieve upstander-strategieën zijn.
6. Verminder ‘morele onthechting’
   Morele onthechting betekent dat iemand moreel los staat van de situatie. Diegene voelt dus geen verantwoordelijkheid om in te grijpen (“Het zijn mijn zaken niet”). Als je minder moreel onthecht bent, voel je een sterkere morele verplichting om te helpen omdat dat het juiste is. Het helpt om in gesprek te gaan over wat jij het juiste vindt om te doen: wat is jouw moreel kompas? (gebruik hiervoor het Digitaal Moreel Kompas).
7. Vergroot persoonlijk verantwoordelijkheidsgevoel
   Ken je het ‘omstandereffect’? Mensen zijn minder geneigd in te grijpen als zij ervan uitgaan dat anderen het zullen doen. Hoe meer toekijkers er zijn, hoe minder persoonlijke verantwoordelijkheid je voelt om iets te doen. Het omstandereffect kan verminderd worden door mensen online meer publiek zelfbewust te maken. Bijvoorbeeld door hen te laten voelen dat ze online zichtbaar zijn voor anderen.
8. Focus op het helpen van naasten
   Mensen zijn over het algemeen eerder geneigd hulp te bieden aan vrienden en familieleden dan aan onbekenden. Als mensen het slachtoffer van online kwetsend gedrag kennen, zijn ze eerder geneigd om voor hen op te komen.
9. Beïnvloed de sociale norm
   Omstanders komen eerder voor anderen op als ze denken dat anderen uit hun omgeving dat ook doen. Dat werkt ook omgekeerd: wanneer mensen denken dat anderen uit hun omgeving niet voor anderen opkomen, is er een grotere kans dat zij dat zelf ook niet doen.
10. Doe het samen!
    Je kan de sociale norm positief veranderen door het goede voorbeeld te geven en zelf een zichtbare upstander te zijn. Maar het is nog veel krachtiger als je dat samen met anderen doet. Vorm een georganiseerde tegenbeweging! Een voorbeeld is het project #DatMeenJeNiet van Movisie, Diversity Media en Hogeschool Inholland en het initiatief #hierniet van Netwerk Mediawijsheid.

» Lees hier het volledige artikel van Bitescience over het stimuleren van upstander-gedrag

Via anonieme accounts op TikTok, vaak onder de naam “Gossip Girl”, worden roddels verspreid over leerlingen en docenten. Is jouw school doelwit geworden van roddelaccounts? Of wil je dit voorkomen? Kennisnet geeft tips om hier mediawijs mee om te gaan.

Waarom zijn deze roddelaccounts een probleem?

Via deze Gossip Girl-accounts worden roddels maar ook gevoelige of gênante beelden van leerlingen (of docenten) online verspreid. De makers doen dit om te pesten of wraak te nemen, of gewoon om lol te trappen. Vaak zijn er geen duidelijke redenen voor het verzenden of doorzenden.

De gevolgen van de roddels kunnen groot zijn. Zo kunnen deze roddelaccounts ervoor zorgen dat leerlingen en docenten zich onveilig voelen. Ook kan het leerproces hierdoor verstoord worden, het kan sociale problemen geven en zelfs psychisch lijden tot gevolg hebben. Een platform zoals TikTok zorgt er bovendien voor dat de roddels razendsnel verspreid worden.

Wat kunnen scholen hieraan doen?

Kennisnet geeft in samenwerking met de VO-raad advies aan scholen om roddelaccounts tegen te gaan. De belangrijkste inzichten op een rijtje:

1. Houd rekening met de context
   Hoe je het beste met dit soort roddelaccounts omgaat verschilt sterk per situatie. De manier waarop de school reageert kan goed, maar ook juist verkeerd uitpakken. Breng in kaart welke verantwoordelijkheid de school, ouders, TikTok en uiteraard de leerlingen zelf hebben. En bedenk dat een account over school op sociale media niet vervelend hoeft te zijn.
2. Maak een inschatting of het wel of niet strafbaar is
   Roddelen zelf is niet strafbaar, maar soms kan het delen van teksten of beelden wel strafbaar zijn. Bijvoorbeeld omdat iemands imago wordt beschadigd. Bekijk dit overzicht van de strafbare feiten in het onderwijs. Aangifte doen bij de politie kan altijd, maar de politie kan er niet altijd iets mee doen. Je kan ook beginnen met contact via meldknop.nl.
3. Ga met leerlingen in gesprek
   Ga met leerlingen in gesprek over gewenst en ongewenst gedrag online. Niet alleen nadat het fout is gegaan, maar ook juist daarvoor. Bespreek met leerlingen hoe zij denken dat sociale media veiliger zouden kunnen en wat hun rol daarin is. Gebruik de tips hieronder.

Tips voor preventie en gesprek

Goede voorlichting over mediawijsheid is belangrijk om vervelende situaties tegen te gaan. Deze tips helpen je verder:

• Ga met leerlingen in gesprek over online omgangsvormen en privacy
• Maak hiervoor gebruik van de ‘5 poortwachters voor sociale media: eerst wachten, dan pas publiceren’
• Vind meer informatie over online grensoverschrijdend gedrag op de website van Offlimits
• HelpWanted.nl is een online hulplijn speciaal voor jongeren. Ook hier kunnen leerlingen terecht wanneer zij te maken krijgen met grensoverschrijdend gedrag online

Bekijk het volledige actieplan voor scholen op Kennisnet.nl. En lees ook de adviezen van Stichting School en Veiligheid.

Doxing, misschien heb je dit woord wel eens voorbij zien komen. Vaak gaat het over politici, journalisten of opiniemakers die ‘gedoxt’ worden. Maar wat is het precies?

Doxing is een samenvoeging van de Engelse woorden ‘dropping dox’, wat zoveel betekent als ‘documenten publiceren’. Het komt erop neer dat iemand met kwade bedoelingen persoonlijke informatie van jou deelt. Bijvoorbeeld je adres, of je telefoonnummer. 

Deze informatie kan uit allerlei (openbare) bronnen komen. Je telefoonnummer staat misschien op de website van je werkgever. Of je hebt een eigen bedrijf, waardoor je adres zonder al te veel moeite op te sporen is. Bij doxing onthullen de daders persoonlijke of vertrouwelijke gegevens niet zomaar. Vaak is het doel iemand intimideren en gebeurt dat met een vooropgezet plan. Door bijvoorbeeld het privéadres van iemand bekend te maken, wil de dader zijn doelwit angst aanjagen. ‘Ik weet waar je woont, dus pas op je woorden’.

Tips om doxing tegen te gaan

Met de volgende tips verklein je de kans om slachtoffer te worden:

1. Zorg dat je je wachtwoorden geheim houdt en op een veilige plek bewaart
2. Controleer regelmatig of je contact- of adresgegevens makkelijk te vinden zijn. Wees ook terughoudend met het delen van deze informatie.
3. Ga na wie jouw gegevens op sociale media kunnen zien. Staat je profiel op openbaar of privé? Dit kun je instellen via de privacyinstellingen.

Lees meer:

• In dit uitgebreide artikel gaat netwerkpartner VPNgids.nl uitgebreid in op (de gevolgen van) doxing.
• Ook bij netwerkpartner Kliksafe.nl lees je meer over (voorbeelden van) doxing
• Doxing is strafbaar
• Meer tips over veilig internetten lees je in ons dossier

Check jij voordat je iets koopt de recensies en beoordelingen? Je bent niet de enige! Negen op de tien mensen leest online recensies voordat ze iets kopen. Maar hoe weet je of die niet gewoon geschreven zijn door de verkoper zelf? Een neprecensie dus. Hieronder een aantal handige tips om een neprecensie te herkennen:

• Check hoeveel recensies er zijn geschreven. Vaak zie je het gemiddelde cijfer dat mensen aan een product geven. Maar als dat maar twee mensen zijn, geeft dat geen betrouwbaar beeld 
• Kijk naar de beoordelingen van andere mensen op de recensie. Vaak geven ze een duimpje omhoog of een hartje als ze het met de review eens zijn of de recensie handig vonden.
• Als het bericht een lange omschrijving van het product bevat, is het onwaarschijnlijk dat een consument dit geschreven heeft. 
• Gooi de recensie door de zoekmachine. Als hetzelfde bericht op meerdere websites is geplaatst, is de kans groot dat het gaat om een neprecensie. Staat er een foto van het product bij de recensie? Sla de foto bij het product op en haal hem door Google images om te zien of het om een stockphoto gaat.
• Feiten  zijn nuttiger dan meningen. Het is bijvoorbeeld een feit of een pakket op de afgesproken tijd bezorgd is. Maar of iemand een besteld kledingstuk mooi vond, daarover bestaan waarschijnlijk verschillende meningen. Smaken kunnen verschillen.

Meer tips kun je vinden op de site van de Consumentenbond.

Verbod op neprecensies

Vanaf mei 2022 zijn neprecensies en misleidende zoekresultaten verboden. Recensies van consumenten moeten door de verkoper eerst op echtheid worden gecontroleerd voordat deze mogen worden geplaatst. Daarbij is het ook verboden om anderen te betalen een recensie te laten schrijven en te plaatsen. Handelaren moeten verplicht de consumenten informeren over neprecensies en hoe ze deze kunnen herkennen. Zelf een neprecensie gevonden? Deze kun je (anoniem) melden bij de ConsuWijzer.

Shop je op een Engelstalige website, zoals Ebay en Amazon, gebruik dan deze handige online tools om een neprecensie te ontmaskeren:

• Fakespot analyseert de beoordelingen om herhaalde woorden, datums en aankooppatronen te herkennen die op vermoedelijke neprecensies wijzen.
• ReviewMeta laat zien welke reviews van een Amazon product mogelijk nep kunnen zijn en welke niet
• The Review Index maakt een samenvatting van de beoordelingen en laat zien of er terugkerende patronen zijn die mogelijk op valse beoordelingen duiden

Meer weten?

• Plusonline: ‘5 praktische tips om online neprecensies te herkennen’
• Consumentenbond: ‘Reviews op websites: waar moet je op letten’

Regelmatig zijn er berichten in het nieuws over uit de hand gelopen challenges. Kinderen of jongeren sporen elkaar via sociale media aan om een opdracht uit te voeren of mee te doen aan een bepaald spel. Dergelijke challenges zijn niet altijd onschuldig en soms zelfs erg gevaarlijk. Enkele tips:

• Ouders Online biedt informatie en tips over de choking challenge (het wurgspel of stikspel) die draait om opzettelijk flauwvallen.
• Gebruik de mentorles van Bureau Jeugd & Media om in de klas het gesprek aan te gaan over onder andere groepsdruk en ‘nee’ zeggen.
• Een actueel overzicht van bestaande challenges vind je onder meer op VPNgids.nl
• Ook Het Nederlands Jeugdinstituut biedt een overzicht van gevaarlijke challenges, oorzaken en (gespreks)tips. Op hun website vind je ook meer informatie over belangrijke factoren zoals sociale media, puberhersens en bijvoorbeeld groepsdruk.
• Stichting T.I.M. geeft informatie en adviseert over de gevaren van online challenges, ook aan ouders en scholen.
• Bureau Jeugd & Media legt uit wat je moet weten over de blue whale challenge, een online game met opdrachten die steeds heftiger worden naarmate het spel vordert.
• Met de #TidePodChallenge filmden jongeren zichzelf terwijl ze wastabletten van Tide kapotbeten. Zo ontstond een van de gevaarlijkste challenges tot nu toe. Dutch Cowboys schreef een artikel over de risico’s en over het tegengeluid.

Thuis kun je je wifi-netwerk goed beveiligen. Maar buitenshuis, zoals in de horeca, op een evenement of op het vliegveld, is dat lastiger. Daar is 3G/4G aan te bevelen.

Volgens veiliginternetten.nl is het gebruik van een openbaar wifi-netwerk nooit veilig, ook niet als er wachtwoord wordt gebruikt.

» Tips om via een VPN-verbinding veilig op openbare wifi te surfen
» Tips om je wifi-netwerk thuis te beveiligen

Een sterk wachtwoord is niet te raden en moeilijk te kraken door een computer. De website veiliginternetten.nl geeft deze tips:

• Gebruik nooit voor de hand liggende woorden of reeksen, zoals de naam van je partner of kinderen, reeksen als 12345 of qwerty, welkom01 of één bestaand woord uit het woordenboek
• Gebruik naast gewone letters en cijfers ook hoofdletters, leestekens en bijzondere karakters, zoals @, &, % en =
  Pas op: de 1e tip blijft gelden: geen bestaand woord en daarvan de a vervangen door @ of i door 1. Hackers kennen deze trucjes ook.
• Maak een wachtwoord van minimaal 8 karakters. Dat is het minimum, hoe langer hoe beter.
• Pas een Shift-ritme toe. Dat betekent dat je bv. bij de eerste 5 karakters van je wachtwoord de Shift-toets ingedrukt houdt en bij de tweede 5 karakters niet. Med!@w1j$? wordt dan MED!@w1j$?

Hoe sterk is jouw wachtwoord? Check het op veiliginternetten.nl

Tip: Je kunt ook een wachtzin maken: inmijntu1nst@@nwel_z3ven-b0men!

Een beveiligde website herken je aan ‘https’ in de adresbalk van je browser. Vaak zie je dan ook het icoontje van een slotje.

» Wordt er een verkorte link gebruikt? Bijvoorbeeld met bit.ly of tinyurl? Veiliginternetten.nl geeft tips
» De browserextensie van Checkjelinkje blokkeert automatisch websites waarvan Checkjelinkje heeft herkend dat ze phishing bevatten
» Hier let je op als je wilt weten of een webwinkel betrouwbaar is

Het CBS publiceert regelmatig cijfers en statistieken over (digitale) veiligheid in Nederland. Uit hun Cybersecuritymonitor kun je de huidige stand van zaken afleiden.

Bij een hoax wordt een waarschuwing per e-mail, of op sociale media, verspreid. De informatie is niet waar, maar wordt als de waarheid gepresenteerd. Je wordt gevraagd het bericht met zo veel mogelijk mensen te delen.

Als je slachtoffer wordt van online fraude, kun je aangifte doen bij de politie.

Bij phishing kun je ook de organisatie waarschuwen uit wiens naam je de phishing e-mail ontvangt. De meeste Nederlandse banken hebben hiervoor een apart mailadres.

Bedenk dat je niet de enige bent die dit overkomt. Erover praten kan opluchten.

Door de anonimiteit van de Tor browser is het dark web een gewilde plek voor grootschalige illegale zaken. Denk aan zwarte marktplaatsen waar je wapens kan kopen en sites waar pedofielen, hackers en oplichters actief zijn.

Het gebruik maken van Tor en surfen op het dark web is in principe niet illegaal en vrijwel anoniem. Wel is het advies om weg te blijven van het dark web: je computer kan makkelijk worden besmet met virussen en je kunt op ongewenste sites terecht komen.

Kijk daarom altijd uit met wie je in contact komt of welke site je bezoekt op het dark web.

Thuis kun je je wifi-netwerk goed beveiligen. Maar buitenshuis, zoals in de horeca, op een evenement of op het vliegveld, is dat lastiger. Daar is 3G/4G aan te bevelen.

Volgens veiliginternetten.nl is het gebruik van een openbaar wifi-netwerk nooit veilig, ook niet als er wachtwoord wordt gebruikt.

» Tips om via een VPN-verbinding veilig op openbare wifi te surfen
» Tips om je wifi-netwerk thuis te beveiligen

Accepteer jij alle cookies als een website dit vraagt? Lees eerst even dit, voordat je op ‘alles accepteren’ klikt:

Cookies zijn kleine bestandjes die door een website op je computer worden gezet. Ze verzamelen gegevens over jou en je surfgedrag. Soms is dat heel handig: dankzij cookies hoef je niet zelf je wachtwoord te onthouden. Maar cookies schenden ook je privacy. Dankzij cookies weten bedrijven precies wat jij op internet doet. Ze verkopen die gegevens soms door aan de hoogste bieder, zodat jij vervolgens advertenties te zien krijgt die passen bij je surfgedrag.

Welke cookies accepteer jij? Veilig internetten legt uit welke soorten cookies er zijn

Zowel Facebook, Twitter, Instagram als Snapchat beschikken over een helpcentrum, waarin handige tips staan beschreven hoe je je privacy & veiligheid kunt vergroten. Ook heeft Facebook een portal voor ouders met opvoedingstips en advies van experts.

Veiligheidscentrum Facebook 
Portal voor ouders op Facebook
Veiligheidscentrum X (voorheen Twitter)
Helpcentrum Instagram (Privacy- en veiligheidscentrum)
TikTok-ondersteuning (Beleid- en veiligheid)
Snapchat-ondersteuning (Beleid- en veiligheid)

Ook handig: Uitlegvideo’s van Veilig Internetten. oe de cyberskillstest op alertonline.nl om erachter te komen of jij verantwoordelijke keuzes maakt op het internet.

Een sterk wachtwoord is niet te raden en moeilijk te kraken door een computer. De website veiliginternetten.nl geeft deze tips:

• Gebruik nooit voor de hand liggende woorden of reeksen, zoals de naam van je partner of kinderen, reeksen als 12345 of qwerty, welkom01 of één bestaand woord uit het woordenboek
• Gebruik naast gewone letters en cijfers ook hoofdletters, leestekens en bijzondere karakters, zoals @, &, % en =
  Pas op: de 1e tip blijft gelden: geen bestaand woord en daarvan de a vervangen door @ of i door 1. Hackers kennen deze trucjes ook.
• Maak een wachtwoord van minimaal 8 karakters. Dat is het minimum, hoe langer hoe beter.
• Pas een Shift-ritme toe. Dat betekent dat je bv. bij de eerste 5 karakters van je wachtwoord de Shift-toets ingedrukt houdt en bij de tweede 5 karakters niet. Med!@w1j$? wordt dan MED!@w1j$?

Hoe sterk is jouw wachtwoord? Check het op veiliginternetten.nl

Tip: Je kunt ook een wachtzin maken: inmijntu1nst@@nwel_z3ven-b0men!

Op 1 januari 2016 is de meldplicht datalekken ingegaan. Organisaties zijn verplicht een ernstige datalek te melden bij de Autoriteit Persoonsgegevens. Bij een datalek gaat het om toegang tot of vernietiging, wijziging of vrijkomen van persoonsgegevens bij een organisatie zonder dat dit de bedoeling is.

Bedrijven die een datalek willen melden, doen dit via het meldloket datalekken.

Scholen hebben een speciale verantwoordelijkheid als het gaat om privacy, omdat leerlingen door hun leeftijd extra kwetsbaar zijn. Meer over het maken van een goed beleid op het gebied van privacy lees meer in dossier Schoolleiding en -bestuur.

Alle sites en links die niet te vinden zijn in zoekmachines zoals Bing, Google en DuckDuckGo vallen onder het deep web. Denk hierbij aan internetbankierpagina’s, privéfoto’s op facebook (zet daarom altijd je foto’s op privé!) en interacties op Twitter. De sites op het deep web zijn niet bedoeld voor het grote publiek, maar voor een kleine selectie mensen. Je komt hier dan ook vaak alleen bij als je bent ingelogd.

Het dark web

Het dark web is een klein deel van het deep web dat alleen te betreden is via een speciale browser, bijvoorbeeld Tor (The Union Router). Tor dankt zijn naam aan een ui, een ui kun je steeds verder uitpellen door de verschillende lagen. Dit gebeurt ook met de informatie van Tor-gebruikers, het wordt in kleine deeltjes naar willekeurige computers gestuurd en daar versleuteld. Hierdoor surf je vrijwel anoniem op het dark web. Hier hebben mensen in bijvoorbeeld China veel baat bij, aangezien de Chinese overheid veel sites heeft geblokkeerd wegens censuur.

Door de anonimiteit van de Tor browser is het dark web een gewilde plek voor grootschalige illegale zaken. Denk aan zwarte marktplaatsen waar je wapens kan kopen en sites waar pedofielen, hackers en oplichters actief zijn.

Het gebruik maken van Tor en surfen op het dark web is in principe niet illegaal en vrijwel anoniem. Wel is het advies om weg te blijven van het dark web: je computer kan makkelijk worden besmet met virussen en je kunt op ongewenste sites terecht komen.

Kijk daarom altijd uit met wie je in contact komt of welke site je bezoekt op het dark web.

De Algemene verordening gegevensbescherming (AVG) is een privacywet die geldt vanaf 2018 in de hele Europese Unie. Met de AVG is de bescherming van persoonsgegevens in alle landen van de EU hetzelfde geregeld.

Met de AVG privacywet krijg je meer bescherming en zeggenschap over informatie van jezelf die je deelt met organisaties en bedrijven. Door de nieuwe regels sta je sterker in het beschermen van je privacy. Niet alleen online maar ook offline. Zo mag je je gegevens inzien, laten wijzigen of in sommige gevallen laten wissen.

Voor bedrijven, scholen, zorginstellingen en overheden is het zo dat zij verplicht zijn om zorgvuldig om te gaan met je persoonsgegevens en duidelijk moeten informeren welke persoonsgegevens zij verzamelen, opslaan en wat ze met jouw persoonsgegevens doen. Ook moeten ze een privacy-administratie bijhouden.

» Waar heb je precies recht op? Lees het op de website van de Autoriteit Persoonsgegevens

Meer informatie over de privacywet:

• Lees ‘De AVG in een notendop’
• Bereid je als organisatie voor op de AVG met de interactieve AVG-regelhulp

De Autoriteit Persoonsgegevens (AP) is toezichthouder op het verwerken van persoonsgegevens. AP houdt toezicht op de naleving van de wettelijke regels voor de bescherming van persoonsgegevens en adviseert over de nieuwe regelgeving.

Twee nieuwe Europese wetten, de Digital Services Act (DSA) en Digital Markets Act (DMA), moeten gebruikers van internetdiensten en sociale media beter beschermen. In deze FAQ gaan we in op de DMA. Hier lees je meer over de DSA.

De Digital Markets Act is gericht op eerlijke concurrentie tussen zeven grote techbedrijven. Het gaat om Alphabet (Google Search, YouTube), Amazon, Apple, ByteDance (TikTok), Meta (Facebook, WhatsApp en Instagram), Microsoft (Windows, LinkedIn) en sinds mei 2024 ook Booking.com.

Zij moeten met al hun diensten aan de volgende eisen voldoen:

• Je moet voorgeïnstalleerde apps, zoals Safari, van je apparaten kunnen verwijderen
• Je moet berichten kunnen sturen van de ene naar de andere berichtendienst, bijvoorbeeld van WhatsApp naar Signal
• Een bedrijf zoals Apple mag niet meer eigen apps voorrang geven in hun app store, bijvoorbeeld door ze bovenaan de zoekresultaten te zetten
• Je kunt je data van een platform naar een ander platform meenemen, zoals van Android naar iOS

» Kijk op Rijksoverheid.nl voor meer informatie.

Grote techbedrijven zoals Meta, Amazon en X (voorheen Twitter) hebben veel invloed op onze samenleving. Daarom is het belangrijk om zaken als privacy-schending en nepnieuws op deze platforms tegen te gaan. Twee nieuwe Europese wetten, de Digital Services Act (DSA) en Digital Markets Act (DMA), moeten gebruikers van internetdiensten en sociale media beter beschermen.

Wil je meer weten over de DMA? Daarover lees je hier.

De Digital Services Act ging op 25 augustus 2023 van kracht. Deze nieuwe regels golden in eerste instantie alleen voor de grote diensten, zoals Apple, Google, Meta (Facebook en Instagram) en X (voorheen Twitter). Sinds 17 februari 2024 moeten ook kleinere internetbedrijven, zoals Marktplaats.nl en Bol, aan de DSA voldoen.

Wat betekent dit voor jou?

Veiliginternetten zet voor je op een rij wat je als gebruiker kan merken van de DSA:

• Meer ‘empowerment’
  Gebruikers moeten duidelijke informatie krijgen over waarom bepaalde informatie aan hen wordt aanbevolen en hebben het recht om zich af te melden voor aanbevelingssystemen op basis van profilering. Het melden van illegale inhoud wordt eenvoudiger en platformen moeten dergelijke meldingen zorgvuldig verwerken.
• Bescherming van minderjarigen
  Platformen moeten hun systemen herontwerpen om de privacy, veiligheid en bescherming van minderjarigen te waarborgen. Gepersonaliseerde reclame voor kinderen is niet langer toegestaan.
• Beter toezicht op inhoud en desinformatie
  Platformen moeten maatregelen nemen om risico’s met betrekking tot de verspreiding van illegale inhoud en desinformatie aan te pakken. Er moeten duidelijke voorwaarden zijn en deze moeten nauwgezet worden nageleefd. Gebruikers moeten in staat zijn om illegale inhoud te markeren en platformen moeten snel handelen op meldingen.
• Transparantie en verantwoording
  Platformen moeten hun risicobeoordelingen en naleving van alle DSA-verplichtingen extern en onafhankelijk laten auditen. Ze moeten transparantierapporten publiceren over inhoudsmoderatiebeslissingen en risicobeheer.

Als internetbedrijven de DSA goed naleven, kom je als gebruiker minder misinformatie tegen. Ook zou je minder te maken moeten krijgen met namaak-merkartikelen en pogingen tot politieke beïnvloeding en propaganda. Bovendien krijg je meer inzicht in waarom je bepaalde advertenties te zien krijgt en meer rechten om beslissingen van de platformen aan te vechten.

Als de allergrootste platforms niet voldoen aan de DSA, kunnen zij een boete krijgen van tot 6% van hun mondiale jaaromzet. Ook kan je zelf een klacht indienen bij de Autoriteit Consument & Markt als je denkt dat een online dienst of platform zich niet aan de regels houdt.

» Lees meer over de DSA op Veiliginternetten.nl
» Burgerrechtenorganisatie Bits of Freedom heeft de campagne ‘Blijf luid!’ opgericht om gebruikers op deze nieuwe rechten te wijzen en hen aan te sporen hier gebruik van te maken.
» Bekijk de website jouwplatformrechten.nl om te leren wat jij kunt doen om meer controle te krijgen over je rechten online. Bits of Freedom zet op een rij welke acties je per platform kunt ondernemen om jouw rechten op sociale media te beschermen.
» Liever luisteren? In deze extra aflevering van de Bits of Freedom podcast word je bijgepraat over alles wat je moet weten over de DSA.